همهی حواشی ترجمه کتاب «شازده کوچولو» در ایران/ انتقادهای جنجالی ابوالحسن نجفی به احمد شاملو
مجله نیلوفر آبی گزارشی درباره حواشی ترجمه اثر معروف اگزوپری -شازده کوچولو- منتشر کرده است که اکنون در ایران آرت میخوانید.
ایران آرت: بالاخره چی صدایش کنیم؟ حتی در ترجمه نام شخصیت اول این قصه هم دعواست. مثلا احمد شاملو ابتدا نسخه خود را با عنوان «مسافر کوچولو» در دو مدیوم نوار قصه و کتاب منتشر کرد. گرچه از چاپ سوم کتاب به بعد عنوان «شازده کوچولو» را مناسبتر دید،ولی نوار قصه دیگر منتشر شده بود و تا امروز هنوز به همان نام شناخته میشود.
ترجمههای متعددی که از این اثر معروف شده، گویای اختلافنظر شدید مترجمان در برگردان فارسی کتاب اگزوپری است. حدود 20 تا 30 مترجم به سراغ این کتاب رفتهاند و امروز چاپهای متعددی از شازده کوچولو در بازار کتاب پیدا میشود محمد قاضی (1333)، فریدون کار (1342)، احمد شاملو (1363)، مصطفی ایلخانیزاده (1369)، محمدتقی بهرامیحران (1372)، اصغر رستگار (1379)، ابوالحسن نجفی (1379)، عباس پژمان (1386)، حمیدرضا بلوچ (1386)، مصطفی رحماندوست (1387)، درآرا قهرمان (1388)، ج. بهرامیان (1389)، محمد مجلسی (1390)، رضا طاهری (1393)، الهام ذوالقدر (1395) و... هر کدام در مقطعی و با شمایلی متفاوت ترجمههای خود را به بازار فرستادند. به قول یک کارشناس کتاب: «در ایران ناشری نیست که دست کم یک نسخه شازده کوچولو نداشته باشد!»
در میان این سردرگمی آنچه مسلم است اینکه ترجمههای قاضی، نجفی و شاملو از شهرت و مقبولیت بیشتری برخوردارند. در اقتباسهایی که به عنوان نوار قصه منتشر شدند هم از دو تا از همین ترجمهها استفاده شد. به همین دلیل، مقایسهای کوتاه میان این روایتها ضروری به نظر میرسد.
پایگاه اینترنتی «شبکه مترجمین ایران» در مقدمه تحقیق و مقایسهای که در این زمینه انجام داده، مینویسد: «با مطالعه دقیق میتوان به تفاوتها و شباهتهای کار این مترجمین زبده پی برد. برای نمونه میتوان گفت که ترجمه شاملو به اشعار خود نزدیکتر بوده و از حالت شکستهنویسی خاصی پیروی میکند. ابوالحسن نجفی ترجمه رسمیتری انجام داده و سعی نکرده تا متن حالت کودکانه پیدا کند. و بالاخره در متن ترجمه قاضی از کلمات قدیمیتری استفاده شده تا آن را بیشتر به داستانی کلاسیک شبیه سازد.
انتقاد ابوالحسن نجفی از احمد شاملو
برگردان احمد شاملو نخستینبار دی 1358در هفتهنامه «کتاب جمعه» به چاپ رسید. 5 سال بعد در 1363به صورت کتاب و پاییز سال بعد نوار صوتی آن توسط انتشارات ابتکار منتشر شد؛ همگی هم با عنوان عجیب «مسافر کوچولو».
مترجم معروف «ابوالحسن نجفی» در انتقادی بر ترجمه شاملو از این کتاب گفته است: «شاملو کتاب را نخستینبار با نام مسافر کوچولو ترجمه کرد و در مقدمهای که بر کتاب آورده مدعی میشود که پرنس به معنای شاهزاده نیست. علاوه بر این ما در نیمی از این کتاب، شخصیت اصلی را با نام شاهزاده کوچولو و در نیم دیگر او را با نام «امیر» میشناسیم. او در تحریر دوم، آن مقدمه را حذف و در تحریر سوم، کتاب را یک بار دیگر و این بار با نام شازده کوچولو ترجمه میکند. گرچه زبان اصل کتاب که زبان معیار است رنگ شاعرانه دارد و شاملودر ترجمه خود از زبان عامیانه استفاده کرده است.»
از ترجمه جناب «محمد قاضی» - که در دهه سی و 10 سال پس از انتشار کتاب در فرانسه، انجام شده – هم ایرادهایی گرفتهاند. مثلا در تازهترین مورد اواسط پاییز امسال «علی شکرالهی» با طرح ادعای کاستیهایی در ترجمه قاضی ورژن خود را با عنوان «شاهزاده کوچولو» منتشر کرد. شکرالهی در مقدمه کتاب با اشاره به ترجمههای مکرر این داستان، دلایل ترجمه مجددش از آن را نوشته و به کاستیهایی که به نظرش در ترجمههای پیشین وجود داشته اشاره کرده: «زنده یاد محمد قاضی در دورانی آن را ترجمه کرده بود که کار ترجمه در ایران آنچنان که باید و شاید فراگیر نبود و تحصیل کردگان و تعداد ایرانیان برونمرزی، گستره میلیونی امروز را نداشت. پس بدون شک با گذشت شصت سال از آن تاریخ، واژهها نیز به گونهای دیگر بیان میشود و زبان و گستره واژگان پارسی نیز دستخوش تغییراتی شده است!
نکته مهمتر این که از آنجایی که ایشان ترجمه این کتاب را یک سال پیش از کودتای 28 مرداد برعهده گرفتهاند، در استفاده کردن از نام شاهزاده، دوری جسته و نان شازده را برگزیدهاند و در فصل دهم نیز، که در مورد یک پادشاه است، به نظر میرسد ایشان در کار ترجمه، موضع سیاسی خود را اعمال نموده و عدهای دیگر نیز ناآگاهانه،همین روش را دنبال کردهاند!»
یکی از از مواردی که شکرالهی به عنوان نقص ترجمههای موجود از این داستان به آن اشاره کرده، واژه Apprivoiser است که «اهلی کردن» یا «رام کردن» ترجمه شده و به اعتقاد مترجم در زبان فرانسه به مفهوم خو گرفتن، مانوس شدن، الفت گرفتن، اخت و هم دلشدن است.
به هر حال چه کسی میتوان منکر حلاوت و لذت خواندن یا شنیدن این سه روایت مختلف از داستان شازده کوچولو و گل مغرورش بشود؟ چیزی که حتی خود فرانسویها هم قطعا از آن محرومند و فقط یک Le petit prin دارند.
اقتباسهای فراوان
شازده کوچولو به بیش از 250 زبان و گویش ترجمه شده، یکی از پرفروشترین کتابهای تاریخ با فروش بیش از 200 میلیون است و بهطور متوسط سالی یک میلیون نسخه از آن در جهان به فروش میرسد. به این ترتیب عجیب نیست که دائما اقتباسهای جدیدی از آن ساخته و عرضه شود. مثلا به مناسبت هفتادمین سالگرد تولد این رمان، در مارس 2013 نسخههای جدیدی از آن منتشر شد: نسخهای با جلد مقوایی برای نوجوانان، دیگری به همراه سیدی کتاب گویا با صدای «ویگو مورتنسن» (بازیگر فیلم «ارباب حلقهها» و سومی نسخهای مصور به همراه نقاشیهای «ژوان سفار.»
سال 2015 هم انیمیشن سینمایی تحسین شدهای به کارگردانی «مارک آزبورن» روی پرده رفت که چهرههای معروفی مثل: جف بریجز (خلبان)، بنیچو دلتورو (مار)، جیمز فرانکو (روباه) و ماریون کوتیار (گل رز) در آن صداپیشگی کرده بودند.
در ایران اما فقط همان دو نوار قصه را داریم و بس البته اواخر دهه شصت تله تئاتری از این قصه در تلویزیون پخش شد و نمایشی اقتباسی با عنوان «در جستوجوی دوست» از «احمد کامیابی مسک» در پاریس و تهران چاپ شده و بر صحنه رفته است. باقی اجراها هم به همین مهجوری و ناموفق بودند که نامی ازشان باقی نمانده است.
سیمای فارسی مسافر کوچولو
کودکی ما پر بود از کارتونهای ژاپنی اغلب غمانگیز، که بعضی از آنها در مجموعه «قشنگترین قصههای دنیا» از داستانهای معروف و کلاسیک ادبیات جهان الهام گرفته شده بودند. مجموعههایی مثل: بینوایان، با خانمان، و حتی قصههای هانس کریستین اندرسن.
«مسافر کوچولو» اما مجموعه مجزایی بود که طبق فرمول ساخت همان کارتونهای ژاپنی با اضافه کردن چند توله حیوان و داستانهای فرعی، با الهام از شخصیتها و داستان شازده کوچولوی اگزوپری ساخته شده بود. این مجموعه انیمیشن با نام اصلی «پرنس ستارهها: پرنس کوچولو» محصول استودیوی پویانمایی «تاک» بوده و انیماتور معروف ژاپنی «پوشیکازو یاسوهیکو» کارگردانی و طراحی کاراکترهای آن را برعهده داشت.
مسافر کوچولو از ژوئیه 1978 تا مارس 1979 در 39 قسمت از شبکه تلویزیونی آساهی پخش شد و در دهه هشتاد میلادی به زبانهای دیگر هم دوبله و در تلویزیون کشورهای مختلف بارها به نمایش درآمد، از جمله ایران و در برنامه کودک و نوجوان ساعت 5 عصر شبکه یک. در نسخه فارسی این کارتون «مریم شیرزاد» به جای مسافر کوچولو، «مهوش افشاری» به جای گل سرخ و «علیرضا بدرطالعی» به جای خلبان صحبت کردهاند.
شاید امروز چیز زیادی از داستانهای مسافر کوچولو یادمان نمانده باشد اما بعید است تیتراژ زیبای آن و صحنههای پاک کردن دهانه آتشفشانها، شکفتن و بیدار شدن گل، و پرواز شازده کوچولو با گروه پرندگان را فراموش کرده باشید.
