گفتوگو با هلیا سلمانی به بهانه برگزاری نمایشگاه «ائا»
هنرمندان معاصر ایرانی از نقد هراس دارند
نمایشگاه «اِئا» هلیا سلمانی با طراحی و نقاشی در سبک سورئالیسم، وجه حقایق زندگی مادی است که این تجربیات شخصی هنرمند با هنر سورئال قابل تلالو و تصور شده است.
ایران آرت: نیما نوربخش: نمایشگاه «اِئا» که اخیرا در گالری کاما برپا شده بود، با استقبال مخاطبان به کار خود پایان داد. نمایشگاهی که شامل 12 طراحی و نقاشی هلیا سلمانی در سبک سورئالیسم بود. سلمانی، کارشناس ارتباط تصویری و کارشناس ارشد نقاشی و از جمله هنرمندانی است که سابقه تدریس در دانشگاههای الزهرا، شریعتی و قدسیه ساری را دارد و به عنوان دبیر وزارت آموزش و پرورش هم به تدریس هنرهای تجسمی مشغول است. او تاکنون به عنوان کیوریتور، موفق به برگزاری بیش از 20 نمایشگاه گروهی در داخل و خارج از کشور با مفاهیمی همچون صلح و هنر آزاد شده که از جمله آنها میتوان به نمایشگاههایی در خانه کارگاه هانووفر آلمان، ردلت سنتر لندن، گالری آرتز استانبول، فرهنگسرای یونس امره استانبول، فرهنگستان هنر ایران، باغ موزه قصر، موزه رضا عباسی، کاخ سعدآباد و کاخ موزه نیاوران اشاره کرد. سلمانی که به عنوان هنرمند منتخب مسابقه بینالمللی کارتون سیکاکو (کره جنوبی – 2020) برگزیده شده برای نمایشگاه اخیرش، عنوان «اِئا» (خدای آب در فرهنگ بینالنهرین باستان) را انتخاب کرد.
هلیا سلمانی برای این نمایشگاه بیشتر به سمت طراحی رفت و از تکنیک رنگ روغن فاصله گرفت. وقتی از او میپرسیم چگونه به ایده اجرا با مداد روی مقوا رسید، میگوید: سالها پیش و از بدو ورود به رشته نقاشی با هنر طراحی سر و کار داشتم. البته معتقدم در یک شرایط اصولی همه هنرمندانی که به دنیای نقاشی پا میگذارند باید یک طراح قوی باشند تا نقاش بهتری شوند اما متاسفانه این مهم کمتر مورد توجه هنرمندان و مدرسان هنر قرار میگیرد. به هر حال علاقه زیاد من به طراحی باعث شد که سالها با آزمون و خطا و ارتباط بین خط و رنگ و نقطه در آثارم با متریال مختلف ارتباط بگیرم و آثار متفاوتی خلق کنم. البته این روند شاید برای کمتر نقاشی اهمیت داشته باشد اما برای من ارتباط میان این دو بسیار مهم بود. دلیل دیگرش هم شاید این بود که خط بعد از نقطه، اولین عنصر بصری در هنرهای تجسمی است. پس با ارتباط این دو سعی کردم آثاری خلق کنم که ارتباط و مفهوم خط را کاملا هویدا کنم. از طرفی سالها روی متریال مختلف مانور دادم و در ابتدای امر از مداد طراحی روی مقوا شروع کردم. کم کم رنگ را به کارها اضافه کردم و بعد از مدتی با اضافه کردن نقش و نگار و تصویر و ترکیببندیهای متفاوت به این فکر افتادم که صفحه کار را از ابعاد کوچک به بزرگ و از کاغذ به روی بوم و پارچه انتقال بدهم. چون کاغذ و مداد مدنگاری ندارند، از بوم و رنگ و راپید استفاده کردم. اصلا عشق و کشش طراحی آنقدر در آثار نخستم پایدار بود که احساس کردم این تکنیک و متریال و این روح و زبان هنری به جهان من نزدیکتر است.
در آثار نمایشگاه «ائا» از طرفی با زن یا زنانی مواجه بودیم که در نمایشی فیگوراتیو و در کشمکش با دنیای پیرامون سیر میکردند. از طرف دیگر با شمایلی انسان-حیوان مواجه میشدیم که گویی گاه سرشار از کرداری دور از مهربانی و مهربانویی هستند و گاه متفاوت با این نقش و نما به تصویر کشیده شدهاند. سلمانی این تمایلات و رویکرد مفهومی آثار را اینطور توصیف میکند: من به عنوان یک زن، سالها از دریچه هنر روی سوژه زن و مقام و جایگاهش در جامعه کار کردم. جایگاهی که در مقام محور و تصمیمساز، نادیده گرفته شده است. شاید مهمترین استعاره از زن در آثار من، با «ماهی» به چشم بیاید. ماهی نمادی از زایش، زنانگی و باروری است. از طرف دیگر، ترکیب زن قدرتمند در دل جامعه پر تنش در کنار کشمکشهای مدامش، سوژهای است که سالها به آن پرداختهام. درباره شمایلها باید بگویم که ترکیبی از انسان و حیوان یا همان اسفنکسها را به تصویر کشیدم که در افسانهها و اساطیر ایرانی روایت شده و در اجسام هنری و تزیینی از جمله سفالینهها، مجسمهها و نقش برجستههای باستانی به آن پرداخته شده که نمادی از قدرت چندگانه در یک کالبد است. البته هرکدام از اینها از افسونها و نیروهای خاصی بهره بردهاند که وقتی با هم آمیخته میشدند حاصلش موجودی فراطبیعی، زیرک، زورمند و گاه فناناپذیر میشد. این موجودات از دوران باستان، گاه نقشی از نیروی شاهانه بودند و گاه به شکل موجودی هراسناک با توانی فرابشری در قامت ضدقهرمانان داستانهای اساطیری توصیف شدهاند. فراموش نکنیم که این ترکیب انسان - حیوان را میتوان از مهمترین کهن الگوهای اساطیر باستان به شمار آورد.
ویژگی پیدا و پنهان شخصیتها و پرسوناژهای مجموعه اخیر سلمانی، بهره بردن از نمادها، پوششها و شاخصههای رئال شرقی در عین سورئال بودن کلیت آثار بود. این هنرمند جوان درباره چرایی و چیستی این فرم و فعل توضیح میدهد: دقیقا بر مبنای این وجه، ساختار کارهایم را بنا کردم. در واقع از نقشها و جواهرآلات هخامنشی، ساسانی و اشکانی تا بته جقهها و تذهیبهای دوره صفوی و قاجار برای تزیین زن و لباسها و جواهرات بهره بردم که در مفهوم مادی و معنوی حاکی از ارزش فرازمینی و عالم ملکوت زن دارد. در نقاشیهای من هیچ زنی نامهربان به وضوح به چشم نمیخورد.
سلمانی در پاسخ به این سوال که چقدر برایتان مهم است اثر شما همان گونهای درک شود که به عنوان خالق اثر میخواهید و تا چه اندازه خوانش اثر از جانب مخاطب را آزاد میدانید هم جواب میدهد: در هر صورت برای من مهم است که مخاطب با آثارم ارتباط برقرار کند. وقتی یک فکر از چارچوب ذهن خارج میشود و در قالب یک اثر هنری به تصویر کشیده میشود در مواجهه با مخاطب قرار میگیرد و دیگر یک امر شخصی برای خالق اثر محسوب نمیشود. در واقع هنرمند ابتدا به پرسشهای درونی خود پاسخ میدهد و سپس برآیند آنها را به تصویر میکشد. پس فرمها، فیگورها و حتی نقش و نگارهایم را چنان انتخاب کردم که برای مخاطب قابل لمس و درک باشد. البته برای هنرمندان این مهم است که با آثارشان چگونه برخورد خواهد شد چرا که تحلیل اندیشهها از دل همین برخورد آرا به دست میآید. معتقدم که این دو لازم و ملزوم هستند و اگر مخاطبی در کار نباشد اثر و ثمری نخواهد بود. احساس میکنم هنرمندان معاصر ایرانی از نقد، هراس دارند که از قضا موجب رکود و جمود هنر میشود.
تلالوء سورئال
برداشت نخست شاید این باشد که هنرمند خالق مجموعه «ائا» از یکسو با مشکلات شخصی و از سوی دیگر با معضلات اجتماعی در قالب مجموعهای از تجربیات مواجه بوده است. هلیا سلمانی درباره توصیف این مواجهه دوسویه و چراییِ انتخاب سبک سورئال برای بیان مفاهیم موردنظر خود میگوید: دو سویه بودن جزوی از کارهای من است؛ بهطور مثال در عین زن بودن کاراکترها، گاهی فیگورها به سمت مرد بودن هدایت شدهاند. زنی که در دنیای مدرن باید پا به پای مردان بتازد و در این مسیر مدام با موانع بیشتری بخاطر زن بودنش روبرو شود. خود من هم از این قضیه مستثنا نیستم و از این گزندهای فرهنگی و اجتماعی دور نبودم. سویه بعدی این مجموعه نشان دادن همین دنیای عجیب زن بودن است. تماشای دنیای زنان از دریچه آثار زنان هنرمند، قطعا نزدیکترین وجه به حقایق زندگی مادی است که این تجربیات شخصی شاید فقط با هنر سورئال قابل تلالو و تصور بود.