زهره مهربان : ۲۰ درصد ثروت روی دیوار؛ چرا ثروتمندان جهان مجموعه‌دار می‌شوند؟
بنیانگذار و مدیر گالری ماد : ۲۰ درصد از ثروت؛ این سهمی است که در یک مطالعه جهانی، افراد دارای ثروت بالا در سال ۲۰۲۵ به هنر اختصاص داده‌اند. اما داستان فقط پول نیست؛ پشت این عدد، نسلی از مجموعه‌داران ایستاده که می‌خواهند هنرمند کشف کنند، مجموعه بسازند و با تثبیت امضا و نام خود، زیبایی شناسی و میراث فرهنگی خود را شکل دهند.
ایران آرت : زهره مهربان، بنیانگذار و مدیر گالری ماد می‌گوید: " در جهان امروز، رابطه میان ثروت و هنر دیگر به خرید یک تابلوی گران‌قیمت برای خانه یا دفتر کار محدود نیست. در سال‌های اخیر، «مجموعه‌داری» به یکی از جدی‌ترین شکل‌های مواجهه صاحبان ثروت با هنر تبدیل شده است؛ رفتاری که در آن خرید، تنها پایان یک معامله نیست، بلکه آغاز یک رابطه بلندمدت با هنرمند، گالری، تاریخ هنر و حتی نسل‌های آینده است.
آمارهای تازه بازار جهانی هنر، تصویری جالب از این تغییر ارائه می‌کنند. بر اساس دهمین گزارش سالانه آرت بازل و UBS درباره بازار جهانی هنر که در مارس ۲۰۲۶ منتشر شد و عملکرد بازار در سال ۲۰۲۵ را بررسی می‌کند
[[Art Basel and UBS Global Art Market Report 2026، ]]
ارزش بازار جهانی هنر در سال ۲۰۲۵ با رشد ۴ درصدی به حدود ۵۹.۶ میلیارد دلار رسید.
در همین سال، حدود ۴۱.۵ میلیون معامله هنری در جهان انجام شد؛ رقمی که نشان می‌دهد بازار هنر بسیار بزرگ‌تر از چند حراج تاریخی و معدود آثار چند ده میلیون دلاری است.
اما شاید مهم‌تر از اندازه بازار، این باشد که بدانیم چه کسانی در آن خرید می‌کنند و چگونه خرید می‌کنند.
_ ۲۰ درصد ثروت؛ عددی که باید درباره آن فکر کرد
خانم زهره مهربان می افزاید: " گزارش Art Basel و UBS از ۳۱۰۰ فرد دارای ثروت بالا (HNWIs) در ۱۰ بازار مهم جهان، یکی از جالب‌ترین تصویرهای موجود از رفتار مجموعه‌داران امروز را ارائه می‌دهد.
مجموعه‌داران این پژوهش در حالی در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط ۲۰ درصد ثروت خود را به هنر اختصاص داده‌اند که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵ درصد بود. در میان افراد دارای بیش از ۵۰ میلیون دلار دارایی، میانگین سهم هنر به ۲۸ درصد رسیده است. این عدد البته به معنای آن نیست که هر فرد ثروتمندی باید ۲۰ یا ۲۸ درصد دارایی خود را وارد بازار هنر کند. این مطالعه، رفتار یک گروه مشخص از مجموعه‌داران ثروتمند در بازارهای مورد بررسی را نشان می‌دهد و نسخه‌ای برای همه سرمایه‌گذاران نیست.
اما یک پیام روشن دارد: برای بخشی از ثروتمندان جهان، هنر دیگر یک خرید حاشیه‌ای نیست؛ بخشی جدی از تعریف ثروت و سبک زندگی آنهاست."
_ ۴۳۸ هزار دلار برای ۱۴ اثر
بنیانگذار گالری ماد می گوید: " رفتار خرید مجموعه‌داران این پژوهش نیز قابل توجه است : بر اساس همین پژوهش، میانگین هزینه‌کرد مجموعه‌داران HNWI در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۳۸٬۹۹۰ دلار برای ۱۴ اثر بوده است. ۱۰ درصد از آنها بیش از ۵۰۰ هزار دلار و ۷ درصد بیش از یک میلیون دلار برای خرید هنر هزینه کرده‌اند.
این اعداد یک سوءتفاهم قدیمی را نیز اصلاح می‌کنند: مجموعه‌داری لزوماً به معنای خرید یک شاهکار بسیار گران‌قیمت نیست.
مجموعه می‌تواند از تعداد زیادی اثر با قیمت‌های متفاوت شکل بگیرد؛ مجموعه‌ای که به‌تدریج ساخته می‌شود، موضوع پیدا می‌کند، ارتباط میان آثار در آن شکل می‌گیرد و با گذشت زمان هویت مستقل خود را به دست می‌آورد.
در واقع، تفاوت میان «خریدار اثر هنری» و «مجموعه‌دار» اغلب نه در اندازه سرمایه، بلکه در نگاه به خرید است."
_ مجموعه‌دار فقط اثر نمی‌خرد؛ روایت می‌سازد
زهره مهربان یادآوری می کند : " یک تابلو ممکن است به تنهایی زیبا، مهم یا حتی ارزشمند باشد؛ اما مجموعه‌داری زمانی معنا پیدا می‌کند که میان آثار انتخاب‌شده نوعی ارتباط شکل بگیرد.
ممکن است مجموعه‌ای بر اساس یک نسل از هنرمندان شکل بگیرد؛ مجموعه‌ای دیگر بر محور نقاشی معاصر ایران؛ مجموعه‌ای حول زنان هنرمند؛ مجموعه‌ای بر اساس یک جریان هنری، یک جغرافیا یا حتی یک مفهوم مانند طبیعت، مهاجرت، هویت یا حافظه. در چنین شرایطی، هر خرید تازه فقط به تعداد آثار اضافه نمی‌کند؛ به زبان مجموعه اضافه می‌کند.
این همان نقطه‌ای است که خرید هنر از یک تصمیم مصرفی فاصله می‌گیرد و به یک فعالیت فرهنگی تبدیل می‌شود.
_ ۶۶ درصد؛ هنرِ کشف کردن
یکی از جذاب‌ترین اعداد گزارش آرت بازل و UBS ، عدد ۶۶ درصد است.
این مدیر و کیوریتور هنری با ذکر نکته بالا می گوید :" ۶۶ درصد از مجموعه‌داران HNWI این پژوهش گفته‌اند که آثاری از هنرمندانی خریده‌اند که برای نخستین بار کشفشان کرده بودند. در سال ۲۰۲۲ این رقم ۴۳ درصد بود.
این تغییر مهم است.
بازار هنر فقط با خرید نام‌های تثبیت‌شده پیش نمی‌رود. بخشی از مجموعه‌داران حرفه‌ای همچنان به دنبال کشف هنرمندانی هستند که مسیر حرفه‌ای آنها هنوز در حال شکل‌گیری است.
البته «کشف یک هنرمند» با «پیش‌بینی افزایش قیمت آثار او» یکی نیست. بازار هنر هیچ تضمینی برای رشد قیمت یک هنرمند ارائه نمی‌کند.
اما برای یک مجموعه‌دار، کشف زودهنگام می‌تواند معنای دیگری داشته باشد: امکان همراه شدن با یک مسیر هنری، پیش از آنکه این مسیر کاملاً تثبیت شود.
به همین دلیل است که شناخت هنرمند، دیدن نمایشگاه‌ها، مطالعه آثار، گفت‌وگو با گالری‌دار و کیوریتور و حتی بازدید از استودیو اهمیت پیدا می‌کند.
_ بازار هنر فقط در حراجی اتفاق نمی‌افتد
او می افزاید: " یکی دیگر از تغییرات قابل توجه بازار امروز، تنوع مسیرهای خرید است. سال گذشته میلادی ۵۸ درصد از مجموعه‌داران مورد مطالعه از آرت‌فرها خرید کرده‌اند و ۵۱ درصد نیز از طریق اینستاگرام خرید هنر داشته‌اند.
در عین حال، گالری‌ها و دلالان همچنان مهم‌ترین کانال مورد استفاده و مهم‌ترین کانال از نظر میزان هزینه‌کرد باقی مانده‌اند.
این اعداد نشان می‌دهد که مجموعه‌دار امروز ممکن است اثر خود را در یک گالری ببیند، در یک آرت‌فر با هنرمند آشنا شود، در اینستاگرام او را دنبال کند و در نهایت از طریق گالری یا مستقیماً از هنرمند خرید کند. بنابراین، اطلاعات و ارتباطات به اندازه قدرت خرید اهمیت پیدا کرده‌اند.
سرمایه‌ای که وارد بازار هنر می‌شود، اگر با دانش همراه نباشد، الزاماً به مجموعه‌ای خوب تبدیل نمی‌شود."
_ارزان خریدن، هدف مجموعه‌داری نیست
مدیر گالری ماد معتقد است :" گاهی در بازار هنر این تصور وجود دارد که مجموعه‌دار حرفه‌ای کسی است که بتواند اثری را «ارزان‌تر از قیمت واقعی» پیدا کند. این نگاه، مجموعه‌داری را بیش از حد به معامله‌گری نزدیک می‌کند.
ممکن است اثری با قیمت پایین خریداری شود و بعدها ارزش مالی بالاتری پیدا کند؛ اما ممکن است چنین اتفاقی نیز رخ ندهد. یک مجموعه خوب الزاماً مجموعه‌ای نیست که بیشترین رشد قیمت را تجربه کرده باشد. مجموعه خوب می‌تواند مجموعه‌ای باشد که از نظر هنری منسجم، از نظر تاریخی قابل دفاع و از نظر مستندات قابل اتکا باشد.
در چنین مجموعه‌ای، فاکتور خرید، شناسنامه اثر، سابقه نمایش، provenance، وضعیت اثر و اطلاعات مربوط به هنرمند جزئیات فرعی نیستند؛ بخشی از هویت و ارزش مجموعه‌اند."
_از خرید یک اثر تا ساختن یک میراث
زهره مهربان معتقد است : " شاید یکی از مهم‌ترین دلایل توجه ثروتمندان به مجموعه‌داری، چیزی فراتر از اقتصاد باشد: میراث و حتی فراتر از آن بازنمایی سلیقه زیبایی شناسی خود.
نظرسنجی آرت بازل و UBS می گوید :" ۸۰ درصد از پاسخ‌دهندگان در میان نسل‌های مختلف گفته‌اند که قصد دارند مجموعه خود را در آینده به فرزندان یا همسر خود منتقل کنند.
یک مجموعه هنری می‌تواند روایت یک خانواده از دوره‌ای تاریخی باشد؛ می‌تواند نشان دهد صاحب آن در چه زمان و با چه نگاهی هنرمندان خاصی را انتخاب کرده است.
در چنین نگاهی، اثر هنری تنها چیزی نیست که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود؛ داستان انتخاب آن نیز منتقل می‌شود.
به همین دلیل، مجموعه‌داری حرفه‌ای از همان روز اول به فکر فردای مجموعه است: چگونه آثار نگهداری شوند؟ چگونه مستند شوند؟ چه کسی درباره آنها تصمیم خواهد گرفت؟ آیا مجموعه یک موضوع و منطق روشن دارد؟ و آیا نسل بعد می‌تواند دلیل انتخاب این آثار را بفهمد؟"
_ ایران ؛ فرصت ساختن مجموعه‌هایی که روایت دارند
بنیانگذار گالری ماد معتقد است :" در ایران نیز می‌توان به مجموعه‌داری با نگاهی فراتر از خریدهای پراکنده نگاه کرد.
خاورمیانه دارای چندین نسل مهم از هنرمندان مدرن و معاصر، جریان‌های متنوع نقاشی و مجسمه‌سازی، خوشنویسی و هنرهای سنتی و معاصر، و همچنین شبکه‌ای از گالری‌ها و رویدادهای هنری است.
برای یک سرمایه‌دار ایرانی، این ظرفیت می‌تواند امکان ساخت مجموعه‌هایی با هویت مشخص را فراهم کند؛ مجموعه‌هایی که فقط تعدادی اثر خریداری‌شده در کنار یکدیگر نیستند، بلکه بخشی از تاریخ هنر خاورمیانه را روایت می‌کنند.
حتی می‌توان از این فراتر رفت و مجموعه‌هایی ساخت که در آینده قابلیت نمایش عمومی، انتشار کاتالوگ، همکاری با موزه‌ها یا تبدیل شدن به بخشی از یک بنیاد فرهنگی را داشته باشند.
در اینجا، سرمایه خصوصی می‌تواند نقشی بیش از خرید داشته باشد: می‌تواند به حفظ حافظه هنری یک دوره کمک کند.
مجموعه‌دار شدن از کجا آغاز می‌شود؟
برای کسی که امروز تصمیم گرفته است وارد جهان مجموعه‌داری شود، شاید نخستین قدم نه خرید، بلکه پرسیدن چند سؤال باشد:
من به چه نوع هنری علاقه دارم؟ آیا می‌خواهم یک مجموعه تاریخی بسازم یا مجموعه‌ای کلاسیک یا مدرن و معاصر؟ چه میزان بودجه را می‌توانم بدون فشار مالی به این کار اختصاص دهم؟
آیا درباره هنرمندانی که می‌خواهم بخرم مطالعه کرده‌ام؟
آیا سابقه نمایشگاهی و مسیر حرفه‌ای آنها را می‌شناسم؟
آیا اثر دارای اسناد و اطلاعات روشن است؟
و مهم‌تر از همه، آیا این اثر را فقط برای احتمال افزایش قیمت می‌خرم یا اگر قیمت آن هیچ‌گاه تغییر نکند، باز هم از داشتنش در مجموعه خود لذت خواهم برد؟
پاسخ به این سؤال آخر می‌تواند مرز میان خرید هیجانی و مجموعه‌داری را روشن کند."
_ سرمایه‌ای که به فرهنگ تبدیل می‌شود
زهره مهربان ، مدیر هنری در پایان این نوشتار تصریح می کند: " بازار جهانی هنر در سال ۲۰۲۵ به رشد بازگشته و ۵۹.۶ میلیارد دلار معامله در آن ثبت شده است؛ اما شاید مهم‌تر از این عدد، تغییر رفتار خریداران باشد. بازار امروز فقط درباره فروش آثار گران‌قیمت نیست؛ درباره کشف هنرمندان تازه، ساخت مجموعه‌های شخصی، ارتباط مستقیم با هنر و انتقال این مجموعه‌ها به نسل‌های بعد نیز هست. من فکر می‌کنم در ایران نیز زمان آن رسیده است که میان «خرید تابلو» و «مجموعه‌داری» تفاوت قائل شویم.
خرید یک اثر می‌تواند یک تصمیم لحظه‌ای باشد؛ اما مجموعه‌داری یک پروژه بلندمدت است. پروژه‌ای که با پول آغاز می‌شود، اما تنها با پول ساخته نمی‌شود.
دانش، سلیقه، صبر، ارتباط با هنرمندان و گالری‌ها، شناخت تاریخ هنر و توانایی دیدن ارزش پیش از تثبیت کامل آن، همان عناصری هستند که یک خریدار را به مجموعه‌دار تبدیل می‌کنند.
از این رو مهم‌ترین چیزی که یک سرمایه‌دار می‌تواند از بازار هنر بخرد، فقط یک اثر نیست، بلکه جایگاهی در تاریخ فرهنگی زمانه خود است.
