محمدعلی ودود: در هر درخت خشکیده یک مجسمه زیبا زندگی می کند/ "تا همیشه درخت" امضای محمدعلی ودود /۶۰عکس

ایران آرت : نگاهی به مسیر هنرمندی که تنه خشکیده درخت را از "چوب" به "حافظه" و از مرگ به زندگی دوباره تبدیل می‌کند

در تاریخ مجسمه‌سازی چوب معاصر ایران، تجربه "محمدعلی ودود" را می‌توان در امتداد مسیری دید که در آن، درخت نه صرفاً ماده‌ای برای ساخت مجسمه، بلکه خودِ موضوع اثر است؛ تنه‌ای که پیش از رسیدن به دست هنرمند، سال‌ها زندگی کرده، رشد کرده، زخم خورده و حافظه‌ای طبیعی و انسانی را با خود حمل کرده است.

محمدعلی ودود از جمله هنرمندانی است که بخش مهمی از مسیر حرفه‌ای خود را به ساخت مجسمه‌های یکپارچه از تنه درختان خشکیده یا بریده‌شده اختصاص داده است؛ رویکردی که برای او تنها یک شیوه تکنیکی نیست، بلکه نوعی نگاه به رابطه انسان، طبیعت، مرگ، خاطره و امکان دوباره‌زیستن است.

این نگاه در پروژه "تا همیشه درخت" به صورت یک مفهوم هنری منسجم ظهور کرد؛ مفهومی که بر این باور استوار است که پایان زندگی طبیعی یک درخت، الزاماً پایان حیات آن نیست و هنر می‌تواند به تن فروافتاده آن، امکان دیگری برای ادامه زندگی ببخشد.

_ یک مواجهه سرنوشت‌ساز؛ سال ۱۳۷۷

نخستین تجربه‌های "محمدعلی ودود" در ساخت تندیس‌های یکپارچه از تنه درخت به سال ۱۳۷۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که او حدود بیست سال داشت و پس از پایان خدمت سربازی به خانه بازگشت.

در محوطه باغ پدری، درختانی قطع شده بودند؛ درختانی که به گفته خودش با او همزاد بودند، زیرا هم‌زمان با تولدش کاشته شده بودند.

او صحنه را چنین به یاد می‌آورد: درختان کاج فرو افتاده بودند، اما هنوز مخروط‌های رنگین و برگ‌های سوزنی سبزشان طراوت داشت و عطر چوب کاج در فضا پیچیده بود. در همین فضای اندوهناک، دلال چوب برای خرید آنها آمد و مبلغی ناچیز پیشنهاد کرد.

محمدعلی ودود می‌گوید: "چیزی درونم جوشید و شوری در دستانم خروشید، به سراغ اره زنجیری رفتم..."

اما این بار اره و تبر برای پایان‌دادن به زندگی درخت به کار نمی‌رفتند؛ قرار بود ابزاری برای تعریف نوع تازه‌ای از زندگی برای تن فروافتاده درخت باشند.

نخستین حاصل این تجربه، مجسمه یک دارکوب بود؛ پرنده‌ای که از دل تنه همان درخت تراشیده شد. پس از آن، "محمدعلی ودود" ساخت تندیس‌های یکپارچه را ادامه داد و در سال ۱۳۷۸، اثر انتزاعی «تأثیر» را با ارتفاع حدود دو متر و به صورت یکپارچه تراشید؛ اثری درباره تولد، زندگی و آنچه پس از آن می‌آید.

_ "وقتی شهر، درختانش را از دست داد"

دومین نقطه عطف مهم در این مسیر، در تهران اتفاق افتاد. "محمدعلی ودود" در سال‌هایی که در پژوهشکده هنرهای سنتی فعالیت می‌کرد، معمولاً مسیر میدان آزادی تا محل کارش را پیاده طی می‌کرد؛ مسیری که در خاطره او با سایه‌سار چنارها و کاج‌های همیشه‌سبز گره خورده بود. یک روز، درختان این مسیر ناگهان ناپدید شده بودند.

ودود می‌گوید: " آن روز خشکم زد... از آن همه درخت تنومند و قطور جز کنده‌ای زخمی و براده‌های برش چیزی باقی نمانده بود."

پیگیری‌های او نشان داد که درختان برای ایجاد مسیر اتوبوس تندرو قطع شده‌اند. جست‌وجوی او برای یافتن سرنوشت چوب‌ها سرانجام به چوب‌فروش قدیمی تهران، داوود چناری، رسید.

ودود بخشی از چوب‌های باقی‌مانده را خرید و تصمیم گرفت آنها را بار دیگر «درخت» کند.

از دل همین تصمیم، پروژه "تا همیشه درخت" شکل گرفت؛ تلاشی برای آنکه درختی که در شهر از دست رفته، در هنر دوباره متولد شود.

_ بیست روز؛ ده درخت تازه

در سال ۱۳۹۱، این ایده در رواق فرهنگستان هنر به یک تجربه اجرایی گسترده تبدیل شد. "محمدعلی ودود" طی حدود ۲۰ روز اجرای زنده هنری، مجموعه‌ای شامل۱۰ اثر انتزاعی خلق کرد؛ آثاری که همزمان فرآیند تراشیدن و فرآیند باززنده‌سازی را برای مخاطب قابل مشاهده می‌کردند.

در اینجا، مجسمه تنها محصول نهایی نبود؛ فرآیند تبدیل تنه فروافتاده به یک موجودیت هنری، خود بخشی از اثر بود.

محمدعلی ودود بعدها در دومین سمپوزیوم مجسمه‌های چوبی در باغ نگارستان نیز از تنه یک چنار خشکیده این مجموعه تاریخی استفاده کرد و ساخت سردیس نمادین استاد کمال‌الملک را آغاز کرد. این اثر به دلایلی ناتمام ماند، اما از میان نرفت و اکنون در موزه مکتب کمال‌الملک نگهداری می‌شود.

_ بازیابی درخت ها در مجموعه های خصوصی

مسیر هنری محمدعلی ودود در ساخت آثار یکپارچه از تنه درخت، به پروژه «تا همیشه درخت» محدود نمانده است. بخشی از آثار او امروز در مجموعه‌های خصوصی و فضاهای عمومی نگهداری می‌شوند؛ آثاری که هر یک ادامه‌ای از گفت‌وگوی او با چوب، فرم، انسان و طبیعت‌اند.

از جمله این آثار می‌توان به سردیس ناتمام استاد کمال‌الملک در باغ نگارستان و موزه مکتب کمال‌الملک، مجسمه درختی «آغوش» در فرهنگسرای ارسباران تهران،

فیگور، مجموعه خصوصی دکتر فرخ مهاجرین، اثر حجمی «خط سوم» به سفارش شهرداری لاهیجان و تندیس انتزاعی «شوق رویش» در مجموعه خصوصی پروفسور گیو شریفی اشاره کرد.

در کنار این آثار، تجربه‌هایی همچون «سیم آخر»، تندیس نوازنده کمانچه، نشان می‌دهد که ودود چگونه تنه طبیعی درخت را به بستری برای روایت‌های انسانی و گاه فراواقع‌گرایانه تبدیل کرده است.

_ مرگ درخت پایان درخت نیست

آنچه مسیر محمدعلی ودود را قابل تأمل می‌کند، صرفاً استفاده از تنه‌های یکپارچه یا خشکیده درخت نیست؛ بلکه تعریفی است که او از نقش هنر در مواجهه با طبیعت ارائه می‌دهد.

برای او، هر تنه درخت پیش از آنکه ماده اولیه یک مجسمه باشد، بخشی از یک زندگی است. گره‌ها، ترک‌ها، پیچش‌ها و تغییرات رنگ چوب، نشانه‌های زمانی هستند که نمی‌توان آنها را از اثر جدا کرد.

در این نگاه، هنرمند لزوماً چیزی را از صفر خلق نمی‌کند؛ او ادامه‌دهنده مسیری است که طبیعت آغاز کرده است.

ودود، هنر را نوعی اکسیر می‌داند؛ اکسیری که می‌تواند درخت خشکیده یا بریده‌شده را از چرخه مصرف خارج کند و وارد چرخه فرهنگ و حافظه کند.

درخت ممکن است در طبیعت فرو بیفتد، اما می‌تواند در هنر دوباره قامت بگیرد. و شاید فلسفه «تا همیشه درخت» را بتوان در همین جمله خلاصه کرد:

محمدعلی ودود طی بیش از دو دهه، بخشی از این مسیر را با اره، تبر و دست‌های خود پیموده است؛ مسیری که در آن، تنه خشکیده از «چوب» عبور می‌کند، به «مجسمه» بدل می‌شود و سرانجام به حافظه‌ای فرهنگی از درخت تبدیل می‌شود.

درختانی که شاید دیگر در زمین ریشه نداشته باشند، اما می‌توانند تا همیشه در فرهنگ، هنر و حافظه انسان زنده بمانند.

_قیمت آثار محمدعلی ودود 

محمدعلی ودود در سال‌های گذشته توانسته است برای هنر چوب، در امتداد یک زبان شخصی و قابل شناسایی، مخاطب و بازار رو به گسترش مهیا کند؛ مسیری که امروز نشانه‌های آن را می‌توان در مجموعه‌های خصوصی و همچنین در داده‌های حراج ها دید:

 در حراج کاویان ۲۰۲۶، اثری با تکنیک نقش‌بندی در ابعاد ۳۰×۶۰ سانتی‌متر، که برگزیده بخش هنرهای زیبای A’ Design Award ایتالیا بوده، با قیمت ۸٬۸۰۰ دلار چکش خورد 

و مجسمه چوبی «مرغ مرغ ملکوت» از مجموعه «گردایش سی و آن یک مرغ»، حاصل همکاری او با شادی حبیب و برنده مدال برنز بهترین طرح‌های برگزیده سال ۲۰۱۹ ایتالیا، در بیست و پنجمین حراج تهران، سال ۲۰۲۶ به قیمت یک میلیارد و ۶۵۰ میلیون تومان، معادل حدود ۹٬۷۰۰ دلار، به فروش رسید. 

این ارقام در کنار سابقه دریافت نشان بین‌المللی دست خلاق، عنوان مرد سال ۲۰۲۲ International Crafts Award هند، عنوان استاد برتر هنرهای چوبی آسیا و اقیانوسیه در سال ۲۰۲۶، چندین عنوان و انتخاب در A’ Design Award ایتالیا و Kioskedia Awards، عضویت مادام‌العمر در کنسرسیوم جهانی طراحان، عضویت در شورای هنر بنیاد ملی نخبگان و گروه تخصصی هنرهای سنتی فرهنگستان هنر و دریافت نشان درجه یک هنری، بخشی از سرمایه نمادین برندی را می‌سازد که ودود طی سال‌ها شکل داده است.

بخشی از اهمیت این برند هنری نیز در مسیر آثار او پس از تولید دیده می‌شود؛ آثاری در بخش گنجینه دیجیتال موزه MOOD ایتالیا، موزه پژوهشکده هنرهای ملی وزارت میراث فرهنگی و موزه دانشگاه هنر تبریز و همچنین در مجموعه‌های خصوصی پروفسور گیو شریفی ، مهندس عباسی و گالری عباسی، مهندس حسن گلچین‌پور و گالری مس‌نگار، مهندس اسماعیل قدس، دکتر فرشید بزرگی و مهندس میثم مرادی‌منش و ... نگهداری می‌شوند.