EN

نقد و نظر فیض شریفی درباره دفتر شعر «گلی به گلی» یا «گلو به گلو» یا «له سپاری سپیده در باران» از برزو گوران

شعر گوران؛ مهرورز و تراژیک

در شعر گوران با مجموعه‌ای از پدیده‌های مشترک و متناقض و متضاد مهرورزانه و تراژیک رو‌به‌رو هستیم

شعر گوران؛ مهرورز و تراژیک

فیض شریفی، ایران‌آرت: خود برزو گوران در مقدمه «یا توضیح‌الواضحات کمی لازم شاعر» می‌نگارند که: "گلی به گلی در مازندران آن قدر دیرینه است که هم شعرهای شاعران گمنام طبری در حافظه‌ی جمعی مانده است هم اشعار شاعر بزرگ مازندران به نام امیر پازواری... شعرهای این دفتر هم هنگام، در حالی که مستقل‌اند و جدای از شعرهای پیش و پس‌شان، یک پیکر است، یک سازواره، یک حنجره، که با هزاران و یک طنین می خواهد هیچ احساسی را به مصاف هیچ ادراکی نخواند. این صلح بانی با همان نخ سطر آخر شعر قبلی به سطر اول شعر بعدی صورت گرفته است تا به هیچ صورتی یک حس و یک هوا را در مخاطب ایجاد نکند..."

ص 8 و 9

ضربآهنگ این اشعار یکسان و اندوهناک است.

گلی به گلی سومین دفتر گوران بعد از "مزامیر هجران " و " تنها باد از زیر خاکستر خبر دارد " است.

گوران در این دفتر بی تاثیر از نیما نیست و نیما " دست از سر سودایی " شاعر بر نمی دارد. تاثیر شعرهای طبری نیما و داغ و فراق ها و واسوخت ها او را رها نمی کند.

شعر گوران متعهد به وزن و کلیت ساختاری خاص سروده های نیما نیست. این روح نیماست که در گوران حلول کرده است. که گاهی بداهه و بدون اراده با خصلتی نوستالژیک یا تاسیانی از خاطره ی جمعی  دوران کودکی خود می گوید و با مردم مازندران در ضمیر ناخودآگاه خویش همسرایی می کند. به نگارش ویرجینیا ولف :" برای آن که بتوانی خود را با همه چیز در آمیزی، باید خود را به میان آن دراندازی. " :"

:"

هر دو می گذشتیم

از میان ماه تیر و

بارانی که بند نمی آمد

در شب های با شراره ی کوهستان

تا کشف ستاره های بی نام

شصت و هفت فرسخ و

نیم نفس مانده است ...

و در میان مردگان مردادی

و حیاط سرشار از صراحت سایه

تنها نیم نفس مانده بود

و دست های من

از دست های تو گرمی می گرفت. .."

 

ص 14

خاطره و خطرات نگاری شاعر که به شیوه ی جریان سیال ذهن سروده شده است جذب بدنه ی این مجموعه و منظومه ی تراژیک شده است.

واژه ها و سطرهای درخشان پر ایهام در پرتو اجرایی زبانی، عنصرها و پدیده‌های تاسیانی را در وضعی هنری قرار داده اند.

در همان پار یا برش بالایی گرایش به گریز از خویشتن خویش که تداعی گر داغ های شاعر است رضایت و خشنودی کودکانه ی شاعر را مشاهده می کنیم، وقتی می گوید :"

 

نه دریا

مثل رویای ما آبی بود

نه ستاره

مثل تاریکی نزدیک

راه های رفته را گم می کردیم

ص 14

 

و چنین ادامه می دهد برزو :"

 

" برزو " نیستم اگر

با این همه آه

کدورتی میان من و آینه باشد

من آماده ی دوباره شکستنم. "

ص 16

شاعر با مادر آه می کشد و با خواهری که خون از ناخن یا از خراش صورتش می چکید، می موید.

در این سروده ها اشتراکی عاشقانه در رویاهای غیر ممنوع ظهور می کند.

 در شعر گوران با مجموعه‌ای از پدیده‌های مشترک و متناقض و متضاد مهرورزانه و تراژیک رو‌به‌رو هستیم.

n00283145-t

او " شکستن " را شکست نمی داند. از سوز و برف و حرف و تیرهای مردادی می گوید :"

 

گریبان چاک کرده ام

تا تیرهای مردادی بگیرندم

در اوراق پاره پاره ام که می سوزد

در شکستن های فانوس

و سراسر سینه ام که می سوزد

با شعله ی نامه های نارسیده ام. "

ص 18

 

شاعر در این شعرهای " آه محور " خواننده را در آینه های دلخواه مکدر و مکرر می کند و تا آن جا پیش می رود که در نهایت زیر چترک تاسیانی واژگانی و مفهومی فروغ فرخ زاد و سید علی صالحی می نشیند :"

 

و می دانستم فردا

چشم های آفتابی زنی است

که از جمعه های بارانی می آید

از پونه زارهای پاییزی

زنی به بالای غربت و غرور

به زلالی جویباران خطیر کوه

می آید تا بچه های بلوچ

آب را مثل پایتخت بخش کنند

می آید تا پناه باشد

زنی که تنش را به هزار سنگ بخشیده بود. ..

ص 35

شعر بالایی و " تلاوت بی خویشی " تجسم و تجسد استحاله یافته ی امیال تاسیانی یا غم غربتی است :"

 

در نایره ی نفت و خون نشسته ام

به سوگواری شبی که سیاوش رفت

پنهان میان ساقه های نیستان

به رازداری صبح های بی سپیده

نشسته ام

پشت به کوتاهی عاشقانه‌های بلند

پشت به آبی آسمانی قفس

روبروی شباویزی

به تلاوت آب و آینه ایستاده ام. "

ص 20

او در نهایت با حسی انبساطی و در میان میان متنیت های اسطوره ای در دهلیزهای تو در توی ذهن خود کبریتی روشن می کند و در درونش آتشفشانی است که هرچه نور و آتش می بیند گویا برای نابودی ظلمت افروخته نشده اند. آنها آمده اند که پاکدامنان را خاک و خاکستر کنند.

در شعرهای گوران ابرها بی عاطفه و سترون اند اما او نمی خواهد تسلیم شود. او در پایان این شب سیاه و سترون در جست و جوی غریق های آب و آینه است. در جست و جوی آفتاب و آیه های تماشایی است.

از این منظر او زنجیره ی خطی زمان و نوعی پیوستگی موضوعی را در سروده هایش رعایت می کند.

عناصر حسی - عاطفی همراه با ساخت زبانی و روابط غنی ترکیب های تصویری

 

عناصر عاطفی و حسی به تنهایی در شعر کار نمی کند. بسیاری از این نوع شاعران که سردمداران شعر چریکی بودند از سال های 40 تا 57 و پس از آن گم شدند و از پا درآمدند.

گوران از یک سو آمادگی درغلتیدن به دامن اشکال مختلف شعر رمانتیک را دارد و از سویه ای دیگر بیم آن می رود که تا ابد نیمه مستعمره ی ذهن و زبان شاعرانی مثل نیما ،شاملو ، فروغ و سید علی صالحی شود. او باید از این دایره ای که به دور خود کشیده است خودش را بیرون بیندازد.

سویه ی سوم آن است که گوران شیفته و فریفته ی تصویر ها و مونتاژ تصاویر نغمه های حروف  عجیب خویش شود و از کشف قلمروهای نوین باز بماند.

به این ترکیب های تصویری که هجاهای اول مضاف و مضاف الیه ی آنها از لحاظ شنوایی و دیداری یکسان است نگاه کنید :

صراحت سایه، کوچه های کودکی، عاطفه ی ابر، نائره ی نفت و خون، جراحت های جدایی ، جهاز جنگی ،ناگهان نقطه های بی پرگار، تقاطع طناب، تکه های تاریکی ،خانه ی خورشید، خورشید خاوران، چشم های چاووشی خوان، تبانی طوفان، پسین پلک ها، نگاه نارس خیزاب، خسته ی خاک، خمیازه های خورشید، شکافتن کلاف سر در گم کافکا، بیداری باد ، شره ی شمع ها ،زبان زنجره، فواره ی فریاد، چراغ چشم ها ...

 

یکی از شاخصه های شعری گوران همین هاست. با همین ها هم می توان بسامد واژگانی و ترکیب های تصویری و حتا تم و موضوع اشعار گوران را به سنجش درآورد و نگاه سمبولیستی و سوررئال او را فهمید.

گوران آن قدر در آوردن این ترکیب های تشبیهی و استعاری اصرار می ورزد که ممکن است  مفاهیم سیاسی - اجتماعی به نحوی در حاشیه بافته شود. 

کلام گوران آمیخته به نوعی حماسه و مولفه های مغازله گونه و مرثیه است.

حماسه از ترکیب سازی می گریزد و با فعل و اغراق استارت می زند.

در واقع شعرهای گوران بیشتر " استغاثه های تحبیبی"  است که سعی می کند از مغازله هایی منفردانه ی صالحی فاصله بگیرد. تپش حسی و سیاسی سروده های گوران از صالحی بیشتر است ولی هردوان به نحوی مثل پابلو نرودا می اندیشند وقتی می گوید :"

 

مرا قلمرو دیگری است

من انسانی بیش نیستم، استخوانی و ریشه ای

پس برادرم را اگر می زنند

با آن چه در دست دارم به دفاع از او بر می خیرم

و هر یک از سطرهای شعرهایم

صلابت باروت و پولاد را در خود دارد

که بر سر نامردمان فرو می بارد. .."

نرودا، سرود اعتراض، فرامرز سلیمانی

 

گوران هم از دوستی  که اشباح او را ربوده اند می گوید :"

 

بی دوست

هرآینه برای من

رعشه های دست هایی مانده است و

لرزه ی زانوانی

حتی انگشت هایم مشت نمی شوند

و لبخندم

کنایت از پنهان کردن دردی ست

که تا کوچه های بی چراغ تیر می کشد. .."

ص, 23

گوران گاهی چون ریتسوس و لورکا سوررئالیسم شاعری عمیقن اجتماعی است که جوهر شعری اش را در بطن سروده هایش ذخیره می کند.

در همین سطر :" تا کوچه های بی چراغ تیر می کشد " شاعر از سویی " تیر کشیدن " را فعل مرکب می کند و از سویی دیگر " تیر " را مفعول می کند.

شاخصه ی اصلی کارهای گوران در همین جاهاست که به اتفاق و با با خودآگاهی صورت می گیرد :"

 

در رعشه ی تازیانه ها و لبان بسته ات

در نعره ی پاهایت که دهان باز کرده بود   ...

من از خویشتن گذشته ام

تا در پسین پلک هایت

ترانه ی رهایی بخوانم

با کبوتران گلو بریده ات. "

ص 33

 از ویژگی های دیگر اشعار گوران بینامتنیت " یامیان متنیت " است.

این اصطلاح را نخستین بار نظریه پرداز پسامدرنیست فرانسوی ژولیا کریستوا در نقد و نظریه ی ادبی باب کرد. او می گفت که علی رغم نظر فرمالیست ها هیچ اثر ادبی خودبسنده نیست زیرا که متون وامدار یکدیگرند و معانی شان را می بایست با رابطه ی میان متنیتی آنها بیرون کشید. همه ی متون اجزاء یک بافتار یا شبکه ی در هم تنیده از نسبت های یا وابستگی های متقابل اجتماعی، ایدئولوژیک، تاریخی و گفتمانی اند. نقد

میان متنیتی معانی متن را تبیین می کند و از محدوده ها یا مرزهای ژانری فراتر می رود تا خاستگاه ایدئولوژیک مشترک در همه ی متون را مشخص کند.

به شعر " ولی به بخت من امشب سحر نمی آید " که مصراعی از حافظ است نگاه کنید :"

تار به تار چهل گیس شب ها را شمرده ام

تا سحر بیاید و نیامد

رد بزرو ستاره ها را گرفته ام

پی صدایی که می گفت " برزو "

سحر می آید و باز نمی آید. ..

تا من کوله ام را بردارم

مدایح "بامداد " را

و به یاد چشم هایت

چندتایی خرما

و " عاشقانه های بعد از گرگ "

با پیراهنی که تنگ شده است برای تنم

و تنم برای جان

و جان برای تو

ص 38

گوران درچند جای و گاه این شعر با واژه ها و جمله ها با حافظ، شاملو و سیدعلی صالحی هم مرز و هم افق شده است و متن را به فرامتن ها کشانده است.

636235422490213658

شعر گوران تداعی‌کننده ی تداعی هاست. چه طنین و نغمه ی هجاها باشد مثل واژه ی " بزرو " که واژه ی برساخته ی شاملو ست .این واژه گوش و هوش شاعر را تیز کرده است. او فکر می کند کسی نام او " برزو " را صدا می کند .ترکیب " بزرو ستاره ها " ی شاملو، شاعر را از فرش به عرش می برد و از عالم رئال به عالم سوررئال می کشاند.

" مدایح بامداد " هم یاد آور کتاب  " مدایح بی صله " ی شاملو ست.

همچنین است که چشم های معشوق او را به یاد خرما می اندازد و " عاشقانه های بعد از گرگ " هم باز ایهامی که گذشته از آن که نام کتابی است از سیدعلی صالحی ولی شاعر و خواننده ی متخصص را یاد " گرگ و میش " فضا و حال و هوای جامعه ی پیرامونی شاعر می اندازد. و سه سطر بعدی نیز تداعی کننده ی مصراع " تن رها کن تا نخواهی پیراهن " مولاناست.

همین ها اشعار گوران را تفسیربردار کرده است.

حالا به  استعاره های زیری نگاهی بیندازیم :"

تار چهل گیس شب ها، رد بزرو ستاره ها، مدایح بامداد و چشم ها که استعاره از خرما است.

همین شعر را عالم سوررئال نزدیک تر کرده است. چون هم واژگان و  هم آتمسفر شعر، جهت دوربین را به عالم بالا برده است بدون آن که شعر ابعادی عرفانی داشته باشد. و در نهایت وقتی شاعر می گوید :"

 

سحر می آید و باز نمی آید " به ایجازی درخشان رسیده است. او به هر روی سحر را می بیند ولی به دلایلی از آن جایی که شعر سمبولیک هم هست، " سحر " شاعر تداعی گر " آزادی " است.بنابراین او سحر بدون آزادی را برنمی تابد. " باز نمی آید " هم می تواند فعل مرکب باشد و همچنین " باز " می تواند قید باشد و معنی " دوباره " بدهد. باز معلوم نیست چه چیزی و یا چه کسی نمی آید. پس به احتمال شاعر منتظر همان زنی است که منتظرش بود. زنی که می آید و همه چیز را میان پابرهنگان قسمت می کند. " کور شود اگر دروغ بگوید " فروغ " و " برزو " .

 

از زندگان کاری به جز زندگی کردن ساخته نیست

بکت

هرچه به اوساط و کرانه ی دفتر شعر گلی گلی نزدیک تر می شویم با موقعیت های تراژیک تری رو به رو می شویم.

شاعر در کوره راه های تنهایی و کوره های آدم سوزی مثل فولاد آبدیده تر شده است : "

والله که شهر بی تو مرا حبس می شود

یا تسخر زن بر تخت و تازیانه

ستاره کار مناره های صبح

بی تو ...

بی جهاز جنگی ام

تشنه با قمقمه ی خالی

نه به خلوت ام وهمی است

نه به جلوت ام همهمه ای

یا دوست دوست دوست

یا یار یاران رفته ام

مرا دریاب. "

ص 24

بدیهی است که گوران با یک میان متنیت زیبا اشارتی به رمان " سنگر و قمقمه های خالی " دارد.

صادقی دل به دو یار ( شعر و داستان ) داشت و سر انجام او به یاری که عشوه ی بیشتری می افروخت روی آورد.

در رمان سنگر و قمقمه های خالی با شخصیتی طرف هستیم که دیگر چیزی برای مبارزه در دست ندارد.

او در این جبهه که دشمن از هرسو کمان کشیده و در کمین است یاران خویش را از دست داده است.

گوران نیز بال های بی پروانه ای دارد و در تقاطع طناب و درخت گیر کرده است. زهره پریشان است ماه در زوال است و به دشواری زندگی می کند. او هر صبح اش تیر و هر شب اش مرداد است و چشم در ذرات ظلمات به جست و جوی سایه است. او خاک آلود خروار خروار خاک را می کاود تا یاران اش را از بطن خاک بیرون بکشد. او با خنیاگران خاور تهران می خواند و به خورشید خاوران سلام می کند و به رفتگانی می اندیشد که دیگر تکرار نمی شوند.

" کاش کسی نگاهم را می شنید. "

ص 34

آدمی در مرداب خوکان دچار تناقض و تضاد و استعاره های حسامیزانه می شود.

* بر گسل فاصله ها ایستاده ام

*توده ای ابر سیاه

بالای خاوران بیتوته کرده است

* دستت را به من بده

و گوش ات را به آواز شهر سیاوشگرد

با هزار حنجره ی پرواز

*پار و پیراری که پروار ظلمات است. ..

شعله می کشم به حرف هایی که سرد آمده اند

* صبح را صدا زدم

"شاید به بخت من امشب "

بی هیاهوی میدان ها

بی طناب و تابوت هم بیدار شود

جانب جویبارها را گرفتم

پرسه در پای دیوارها

*و چراغ هایی که تا سحر نپاییدند

نزدیک بهار خوابیده است

دور از زمهریر هراس. ..

نزدیک مشرق اشتیاق

حوالی شبی که فرو می ریخت

*دلی پر خون دلی کبود دارم

روزی خراب شبی بی خواب دارم...

آن قدر به نی ام نفیر می دهم

کسی نمی داند

سفر کرده ام را کجا برده اند.

پارادوکس در ایستادن بر گسل فاصله

تضاد و پارادوکس بر بالاتر بودن ابر سیاه بر خاوران که نماد ابر سیاه مشخص است که مقصود شاعر تراکم خفقان است بر خورشید خاوران.

استعاره ی حسامیزانه بر پروار ظلمات و باز تراکم سیاهی و وضعیت به هم ریخته  و تاریک .

حرف های سرد هم استعاره ی حسامیزانه است.

بی هیاهوی میدان ها هم پارادوکس دارد. میدان می تواند مجاز از مردمی باشد که در میدان هستند.  

و چراغ هایی که در هنگامه ی صبح پرپر شدند تضاد و پارادوکس نابی دارد.

نزدیک مشرق اشتیاق هم حسامیزی و زمهریر هراس تشبیه زیبایی است که راوی را در یخبندان و بی تحرکی منقبض کرده است.

در نهایت شب ادامه دارد و شاعر به نی نفیرش می دمد چرا که نمی داند سفر کرده اش را و جفت اش را کجا برده اند.

نی مولانا هنوز در هذیان هجرانی می دمد :"

 

بشنو از نی چون حکایت می کند

از جدایی ها شکایت می کند

 

کز نیستان تا مرا ببریده اند

از نفیرم مرد و زن نالیده اند. ..

 

انسان چون نی‌ای است که سر و ته او را بریده اند. نمی داند از کجا آمده و به کجا می رود. او با جدایان در هم شکسته همسرایی می کند. در واقع آنهایی که به عالم خاک قدم می گذارند وقتی نی نافشان بریده می شود گریه می کنند که چرا از عالم معنی به این خارزار فراموشی پرتاب شده اند.

اینها داستان گوران هست و نیست. او فقط مشکل مولانا را ندارد. معضلات اودر هزاره ی سوم یکی دو تا نیست .

مشکلات گوران انباشته شده است.

در حقیقت گوران یک شاعر تکنو پاستورال است. او بیش از صالحی به اصطکاک فلزات برآشفته می شود.

واژگان او هم پاستورالی (نمایش روستایی ) است و هم تکنو (نمایش شهری ) است.

در هر حال و به هر معنی او شاعر مدرنی است و دفتر گلی گلی از دو دفتر پیشین گامی به جلو است.

 

 

ارسال نظر