ببینید/ مد مفهومی از رویا تا واقعیت / دنیای جدید فشن از غرب تا شرق دور
دنیای عجیب مُد مفهومی این روزها فلسفه جدیدی در عرصه فشن باز کرده؛ در ادامه مروری میکنیم به این رویایی که به واقعیت بدل شده است.
ایران آرت: دنیای رنگارنگ مد و لباس که هر ماهه با کتواکهای پر زرق و برق در فشن و یک پایتختهای مد جهان، طرح و نقش نوینی را در اختیار صدها میلیون مخاطب قرار میدهد، همچون دنیای پرده نقرهای، هواداران بسیار دارد. بخشی از سبک زندگی دیجیتالی شده امروز ما، با دنیای مد و لباس عجین شده است و خواسته یا ناخواسته، زیر هجوم برندها و طرحهای مختلف شرقی و غربی هستیم.
مقوله مد، صنعتی مهم و جذاب به شمار میرود و یکی از ظرفیتهای فرصت آفرین در دنیای تبلیغات و بازاریابی محسوب شده که حتی شرکتهایی که ارتباطی با مقوله مد ندارند (مانند شرکتهای خودرو سازی) را نیز برای توسعه برند، با دنیای فشن، پیوند زده است. فشن و یک مرسدس بنز که هر ساله برگزار میشود و مشتریان فراوانی را از سراسر دنیا به سمت خود میکشاند، تنها نمونهای از حضور غول خودروسازی آلمان در دنیای فشن است.

به نظر میرسد همانند بسیاری از حوزههای صنعتی که میان رشتهای (interdisciplinary) شده است، دنیای مد و لباس نیز از این قاعده مستثنی نیست و ما در نیم قرن اخیر، شاهد تحولی شگرف در طراحی، ساخت و تولید همه نوع پوششها برای انسان بودیم که تنها، با فلسفه پوشش صرف اعضای بدن، ایجاد نشده است.
دنیای فشن تک (fashion tech) و فشن سبز (Green Fashion) و فشن پایدار (sustainable fashion) و ده ها زیر شاخه دنیای رنگارنگ و فریبنده فشن وجود دارد که در محافل آکادمیک، به طور ژرف بر روی مسائل آن مشغول به کار هستند و ما هر از گاهی، تولیدات لابراتورها و مزونهای برجسته جهان در عرصه مد و لباس را شاهد هستیم.
طرحی نوین در دنیای مد که تنها قصد پوشش دادن به اعضای بدن انسان را ندارد و به مقولاتی ورای تصور عمومیو سنتی ما به مد، میاندیشد. این نوع تفکر، محصول مد مفهومی(conceptual fashion) و لباس مفهومی(conceptual clothing) است که در سراسر جهان به عنوان روند جدید دنیای مد با استقبال مانکنها و فشن ویکها روبرو شده است.
در گزارش امروز، میخواهیم درباره مد مفهومی، علت و فواید و کاربردش صحبت کنیم تا با برخی از طراحان مد مفهومیداخلی نیز آشنا شویم.
داستان مد مفهومی
مد مفهومی، مقولهای جدید در ادبیات دنیای مدبازها به شمار میرود. مد مفهومی، به دنبال مفهوم است و تنها پوشش بخش یا کل اعضای بدن را ملاک عمل خود قرار نمیدهد. مد مفهومی، با فلسفهای خاص شکل میگیرد و تلاش میکند تا با لباس و مد، سخن و نوع نگاه و حرفی را منتقل و القا کند.
برای همین، الزاما لباسهایی که با اصالت مد مفهومیطراحی و تولید میشود، کاربرد عمومیو اجتماعی ندارد. بنابراین، کاربرد مد مفهومی، عمومیسازی پوشش نیست. بلکه عمومیسازی یک جریان فکری و عقیدتی است که با جادوی مد، طراحان و تئوریسینها به دنبال نهادینه کردن آن در جامعه هستند.

در طرح مد مفهومی، طرح لباسهایی مد نظر است که هدف اصلی آن، پوشش کامل بدن نبوده و تلاش میشود تا نمایش احساسات، صفتها و اندیشههای انسانی بارور شود. در واقع، لباسهای مفهومی، اندام آدمیرا به عنوان ابزاری برای انتقال یک نوع طرز تفکر و اندیشه یا صفت درونی او در نظر میگیرند و نه الزاما پوششی برای بخش یا کلی از جسم وی.

این تفاوت اصلی ماهیت و کارکرد مد مفهومی با مد سنتی قرن بیستم و ما قبل است. هنر مفهومی در پی این حقیقت است که از لباس، به عنوان رسانه استفاده کند. به این معنا که کنش هنرمند، فقط پیش نیازی برای نشان دادن ماهیت اثر هنری و ایده او به شمار میرود.
هر گونه جسمیت بخشیدن به مد و لباس، تنها نمودی عینی از یک نتیجهگیری کلی بوده که هنرمند به آن دست یافته است.

همان طور که در ابتدا عنوان شد، در روزگار امروز، بسیاری از طراحان دنیای مد و لباس بر این عقیده هستند که در طراحیهای خود، لباس را متاثر از دیگر هنرها و علوم و فنون خلق کنند و امکان پوشیدن لباس را طبق صفتها، معنویات، احساسات، پدیدههای روانی و تصورات ذهنی فراهم کنند.
در واقع لباسهای مفهومیبا تلفیقی از هنرهای تجسمی و مد و لباس طراحی میشوند و در بسیاری از موارد طراحان این دست لباسها در فکر رسیدن به مرز مشترک میان این دو هنر هستند. طراحان لباس مفهومی به هیچ عنوان قصد به انحراف کشاندن مفهوم پوشش را ندارند و تنها با این هدف که وجه جدیدی از لباس را به تصویر بکشند پا به این عرصه میگذارند.

افزایش قدرت خلاقیت با مد مفهومی
واقعیت این است که طراحی لباس مفهومی به تقویت قوه تخیل و ایدهبخش افراد کمک میکند و موجب میشود در کار خود موفقتر عمل کنند. قرار نیست همه لباسهای مفهومی کاربردی باشند و هیچ اشکالی ندارد این لباسها برای درخشیدن در پشت ویترینها طراحی نشوند و هیچ اجباری بر کاربردی بودن آنها نیست.
این مقاله، شما را با تفاوتهای conceptual fashion و conceptual clothing آشنا میکند. مقوله ای که در کارهای النی کیریاکو، طراح مد مفهومی در المپیک ۲۰۱۲ لندن و ریو ۲۰۱۶ میتوان مشاهده کرد. حسین چالایان، طراح مد مفهومی قبرسی و مدرس مد در دانشگاه وین اتریش که اخیرا در استیج تئاتر سادلر ولز لندن به رونمایی از جدیدترین کارهای خود پرداخته است، مثالی برای این عرصه به شمار میرود.

کت والک مانکنهای حسین چالایان در هفته مد مفهومیلندن ۲۰۱۷ میلادی
اینگونه است که میتوان به لباسهای کاربردی به عنوان یک اثر هنری نگاه کرد. بنابراین، لباسهای مفهومی میتوانند یک منبع الهام از عناصر مختلف طبیعی و حتی دغدغههای اجتماعی باشند و میتوان آنها را به عنوان یک اثر هنری و ویترینی قلمداد کرد.
حتی در بسیاری از کتواکهای جهان، کمپانیهای مشهور برای طراحی این لباسها هزینههای کلان میکنند نه به قصد کاربرد، بلکه به منظور درخشش بیشتر در این مراسم خاص و پررنگ کردن وجه هنری برندشان.
به نظر میرسد که بیان خلاقانه خصوصیات و نیازهای دنیای زنان در طراحی لباسهای مفهومی هنرمندان کشورمان بسیار پررنگ است و حتی اگر لباسهایی با این مضامین طراحی شد که چندان کاربردی نبودند، میشود همچون بسیاری از برندهای خارجی مشابه کاربردی آن را طراحی کرد و در معرض استفاده بانوان قرار داد.
با بزرگان طراحی مد مفهومی

ماریکو موری هنرمند ژاپنی از جمله مطرحترین چهرههای فعال در حوزه هنرهای مفهومی است. موری در توکیو متولد شد. زمانی که او در دبیرستان تحصیل میکرد یونیفورمها، قد دامن، مدل مو برای همه دانش آموزان یکسان بود. او علاقه بسیاری به هنر، دنیای مد و موسیقی داشت و با دیدن عکسهای مدلینگ در مجلهها و دیگر رسانهها به وجد میآمد.
هنگام تحصیل در رشته طراحی لباس در دانشکده مد بونکا توکیو، به عنوان مدل لباس مشغول به کار شد و زیاد طولی نکشید که متوجه شد مدل در واقع یک عروسک است که لباس را تغییر میدهد و مدلینگ به او امکان کافی برای بیان خودش را نمیدهد.

او به کالج هنری چلسی رفت و دست به تجربه در زمنیههای مختلف از جمله کارگردانی، تهیهکنندگی، طراحی صحنه و لباس زد و لباسهایی برای خودش طراحی کرد که بعدها عکاسها آنها را ثبت کردند. آثار اولیه موری موری که پایه طراحی لباس داشتند، رابطه پیچیده میان مضمون و لباس را بررسی میکردند.

لباسهایی که طراحی میکرد وسیله ای برای بیان هویت و ایدههایش بودند. آثار ۱۹۹۴ موری، او را که سابقه ی هنر مفهومیداشت در تغییرات نمایشی دورانی قرار داد که با اجراهای عمومیکریس باردن، یوکو اونو شروع شده بود. هنرمندانی که روی ارتباط متقابل با مردم بی خبر در خیابان برای ایجاد تنش در مرز بین زندگی و هنر کار کردند.
یاویی کوساما؛ خالق نقطههای رنگی

یایویی کوساما، بانوی هشتاد و سه ساله ژاپنی، نقاش و فعال چیدمان و طراح خلاق مد و لباس است. تابلوهای وی در فهرست گرانترین تابلوهای هنرمندان زنده جهان است.
هنر کوساما پدیدهای نادر در جهان هنرهای بصری است که به درستی نمیتوان آن را در حوزه نقاشی، مجسمهسازی و یا چیدمان قرار داد. امضای اصلی و هویت آثار او، نقطههای متعدد روی سطح اشیای یا مکانهاست. برای کوساما تفاوتی ندارد. وی میتواند در لحظهای تصمیم بگیرد و درختی را با نقطههای بزرگ و کوچک تبدیل به یک اثر هنری زیبا کند.

از ۱۹۶۷ در زمان محبوبیت هیپیها، در اعتراض به جنگ ویتنام پرفورمنسها و هپنینگهای فراوانی در سنترال پارک و پل بروکلین نیویورک اجرا کرد. در این اجراها بدن به عنوان مدیوم جدید وارد آثارش شده و او بر تن مخاطبین در خیابانها و پارکها نقشهای خال خالی خود را نقاشی میکرد.
تمام اجراهای کوساما فیلمبرداری شد و به صورت یک فیلم با نام "ضد خود کوساما" در آمد. این فیلم ۱۹۶۸ به تهیه کنندگی خودش برنده چهارمین مسابقه بین المللی فیلم تجربی بلژیک و موفق به کسب مقام دوم در جشنواره فیلم مریلند و ان آربو شد. در همان سال کمپانی فشن کوساما گشایش یافت و او شروع به فروش اجناس آوانگاردش از طریق "بلو مینگدیلز" شرکت خرده فروش آمریکایی کرد.

طراحیهای لباس کوساما نیز مانند فضاسازیهایش بود و به طوری که میتوان به راحتی آثار محیطی او و لباسهایش را در یک مجموعه قرار داد. او شخصا لباس ها را طراحی میکرد و روی اکثر لباس ها با استفاده از رنگهای پلاستیکی و درخشان نقوش انتزاعی اش را نقاشی میکرد.
او اعتقاد داشت برای داشتن جامعه ای مدرن باید نوآوری کرد و نباید شیوههای قدیمیو روند معمول طراحی لباس دو دهه ی گذشته را دنبال کرد و بدین منظور وی سبک خود را آفرید و مدلهایی آزاد برای مردان، زنان و گاهی لباسی برای هر دو طراحی میکرد. ماهی مرکب نقره ای از جمله طراحیهای آوانگارد اوست که عبارت است از یک لباس کلاهدار که قسمت جلوی سینه را نمایش میدهد.

یائویی کوساما، هنرمند ژاپنی در چیدمان و مد مفهومیبا طرح کدو
در این لباس رشتههای نهرگون پارچه، از خط کمر تا روی زمین امتداد داشتند، بیشتر لباسهایی که کوساما به فروش میرساند ظاهری برهنه داشتند، یک شنل پارچه ای مردانه در حالی که شانه ها را نمایش میدهد، دیگر اعضای بدن را میپوشاند. زمانی که یک دست را نمایش میدهد، دیگری را پنهان میکند و هنگامیکه یک پا را نمایش میدهد، پای دیگر را پنهان میسازد.
به نظر او : (( لباس مربوط به بدن برهنه است.)) نقوش خال خالی تبدیل به امضای خاص کوساما شدند و لباسهای او را هم خالدار کردند. زیباشناسی و سبک دیداری وی در تمامیاشیاء و محیط حضور دارند، طراحی لباس، کیف و کفش کوساما هنر وی را تبدیل به پدیده ای جمعی میکند که همگان میتوانند از آن به شکلی بهره ببرند.
در طراحی پارچه و لباس ضد خود با نقطه ها، کوساما پیوندی میان بدن و هویتهای انسانی با فضا و محیط ایجاد کرده است تا بدین روش به هماهنگی و تناسبی اشاره کند که بین اجزای مختلف طبیعت وجود دارد.
لوسی ارتا؛ مد و لباس با طعم جنگ و خشونت

از دیگر بزرگان دنیای مد مفهومیمیتوان به لوسی ارتا، هنرمند بریتانیایی اشاره کرد. وی از جمله افرادی بود که در سال ۱۹۹۰ میلادی در رشته مد و طراحی لباسهای کشباف، از دانشگاه نوتنگم ترنت دانش آموخته شد. او پس از تحصیلاتش، در زمینه هنرهای مفهومیفعالیت نمود و یکی از خصوصیات خاص کارهایش، انجام فعالیتهای تلفیقی در این حوزه است. او اکنون در دانشگاه هنر لندن تدریس میکند.

طرحهای مفهومیاز لوسی ارتا که نگاهی به زندگی پناهندگان دارد
به گونه ای که از رسانههای مختلف از جمله طراحی، چیدمان، پرفورمنس، ویدو و عکاسی برای خلق یک اثر واحد استفاده میکند. چیدمانهای او مرزهای بین بدن انسان، معماری، لباس و مد را بررسی میکنند و به کاوش نقاط مشترک اجتماعی میان آنان، هم چون هویت و ارتباط میپردازند.

ترکیب معماری، مد مفهومی و رویدادهای اجتماعی در جدید ترین پرفورمونس لوسی ارتا
وی نخستین آثار تلفیقی خود را در عرصه هنرهای مفهومیدر اوایل دهه نود میلادی قرن بیستم رونمایی کرد. روزگاری که با اصلاحات میخاییل گورباچف، آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروری، شاهد فروپاشی این ابر قدرت شد.

لباس مفهومیبه طرح لوسی ارتا
گفته شده که اصلیترین نماد جنگ سرد و سپس جنگ اول خلیج فارس همگی پیش زمینهای شدند برای شکل گیری ایدههای ارتا و فعالیتهای سیاسی و اجتماعیاش.
این مجموعه ترکیبی از معماری، مد و فعالیتهای اجتماعی بود. لباس پناگاه، جان پناهی موقت است که میتواند به شکل لباس در آید و در مواقع غیر منتظره پوشاننده را از شرایط ناگوار محافظت کند.
لباس پناهگاه ارتا، علنا روش انسان در تعریف فضا را آشکار میسازد و میگوید که چگونه شرایط فضایی خودش را میسازد. بدین ترتیب همان طور که دنیل سبونی تاکید میکند ((برای مسکن گزیدن در فضا باید آن را با بدن یکی کرد)) بدن یک ساختمان است و جامعه بیش از حد شکل شناسی فضایی دارد.

یکی از پروژههای مفهومیلوسی ارتا
یکی از پروژههای اخیر استودیو ارتا، سمفونی برای حیوانات وحشی غایب است که در نتیجه ورک شاپ شش ماهه با فارغ التحصیلان دانشگاه هنر لندن، در سال ۲۰۱۴ در آلبرتای کانادا اجرا شد.

تصویر لباس مفهومیدر سمفونی ۱۴ دقیقه ای لوسی ارتا
این سمفونی چهارده دقیقهای قطعهای از میحط زیست، صدای آن و گونههای مختلف جاندارانش را که در معرض نابودی هستند، به شهر نزدیک میکند. پرفورمنس و چیدمان صوتی مذکور برای بیست موسیقیدان طراحی شد که هر کدام هنگام اجرا سوتهای مخصوصی به دست داشتند و در برابر پایههای نت ایستاده بودند.

با این صوت ها صدا و آواز پرندگان به گوش میرسید و چیدمان صوتی اثر را شکل میداد. لباسهای اجرا کنندگان، کت و شلواری از جنس نمد پتوهای ارتشی بود، همان نمدی بود که جوزف بویز در کت و شلورای، پیانو و دیگر آثار خود استفاده میکرد. هم چنین ماسکهایی نمدی بر چهره داشتند که هم چون سر حیوانات وحشی آلبرتا و آلاسکا، گاومیش کوهان دار آمریکایی، گرگ، گوزن شمالی، خرس، عقاب و سگ آبی طراحی شده بودند.
مد مفهومیدر ایران به روایت نرگس طافی

در ایران، مقوله مد مفهومی، سابقه چندانی ندارد و مدتیست که مورد استقبال فعالان طراحی مد و لباس به خصوص طراحان جوان و دانش آموختگان خارج از کشور قرار گرفته است. در میان فعالان مد مفهومیدر کشور، نرگس طافی، یکی از جوانان خوش ذوقی به نظر میرسد که در این عرصه فعالیتهای حرفه ای را در دستور کار قرار داده است.
وی مدرک کارشناسی ارشد خود را در زمینه طراحی لباس از دانشگاه UPF بارسلون دریافت کرد و در سال ۹۵، برگزیده جشنواره مدل و لباس فجر شد.
کالکشن کوته آستینان وی چندی پیش با علاقمندان دنیای مد مفهومی روبرو شد. نمایشی که تلاش کرده بود تا تضادی میان فقر و ثروت را از جنبههای مادی و معنوی در معرض دید عاشقان دنیای فشن تلفیقی قرار دهد.

طرحهای لباس مفهومی مخصوص بانوان اثری از نرگس طافی
طافی درباره انتخاب عنوان "کوتهآستینان" گفته بود که در تاریخ ادبیات ایران، آستین یکی از مهمترین بخشهای لباس بوده و انواع آن از کوتاه و بلند گرفته تا ساده و نقشدار، تداعیگر معانی مختلفی است.
مجموعه لباسهای مفهومی"کوته آستینان" با الهام از تضاد مادی و معنوی خلق شده است و خطوط و فرم، بافتها، رنگها و تمام مواد به کار رفته در طراحی و دوخت این آثار همگی در خدمت بیان این مفهوم هستند. از مهمترین شاخصههای مجموعه "کوته آستینان" میتوان به کارکردهای چندگانه و پوشیدگی، تنوع در آستینها، انتخاب مواد مصنوعی و طبیعی در کنار هم و رنگها که در نهایت بیانگر حالات درونی مردمان از زندگیشان است اشاره کرد.

به نظر میرسد، مد مفهومی مقولهای جدید در عرصه مد و لباس دنیا باشد و استقبال عموم از این روش خلاقانه، روز به روز در حال افزایش است. توجه فعالان مد و لباس کشورمان به این عرصه نوین مد و استفاده از کارکردهای آن برای بیان فرهنگ، تمدن و تاریخ این مرز و بوم در طراحیهای آینده، میتواند فرهنگ سازی جذابی را برای دنیای مد و لباس ملی به ارمغان آورد.
علی زمانی / روزیاتو