انتقاد تند یک نوازنده به ثبت ملی دف / نمیدانید، نگویید
این نوازنده میگوید: "دف نمیتواند ساز خاص ایرانی باشد و از زمانهای دور در خاورمیانه به وفور از آن استفاده میشد. [...] همچنین دف نمیتواند سازی قدسی باشد و اساسا شیء قدسی را چگونه میخواهند ثبت ملی و بعدهم به نام ایران ثبت جهانی کنند."
ایران آرت: اواخر سال گذشته حمیدرضا اردلان، از ثبت ملی دف خبر داد و گفت: "پروندۀ دف را بنده آماده و ارائه کردم که خوشبختانه ثبت ملی شد و هماکنون مشغول تهیۀ پرونده آن برای ثبت جهانی در سازمان یونسکو هستم. [...] این شیء قدسى که در دوره معاصر با تعبیر نه چندان صحیح به آن ساز هم میگویند در خانقاهها و تکیههای طریقت قادریه و برخی نحلههای عرفانی دیگر نواخته میشود."
کیوان پهلوان که خود نوازنده دف و تمبک و از پژوهشگران عرصه موسیقی است، به این موضوع نقدهایی جدی دارد. کتاب "دف و دایره در جهان ایرانی" تالیف پهلوان ازجمله آثار قابل توجه برای شناخت این ساز است. او معتقد است وقتی میگوییم ثبت ملی دف آیا منظور خود ساز دف است یا مفهوم و نماد آن که به نظر او نماد دایره مفهوم جاودانگی و کمالیت دارد؟
پهلوان میگوید: "دف نمیتواند ساز خاص ایرانی باشد و از زمانهای دور در خاورمیانه به وفور از آن استفاده میشد. [...] همچنین دف نمیتواند سازی قدسی باشد و اساسا شیء قدسی را چگونه میخواهند ثبت ملی و بعدهم به نام ایران ثبت جهانی کنند."
به نظر این پژوهشگر، دف نه یک ساز ایرانی و نه سازی قدسی است، بلکه سازی است که در مناسبتهای خاص و در کشورهای مختلف به کار میرفت.
پهلوان میگوید: بنده مخالف ثبت ملی دف نیستم. از آنجا که چند سالی است هیاهویی در ثبت جهانی سازمان یونسکو در ایران و برخی از کشورهای نجد (همسایه) ایران به راه افتاده؛ باید ببینیم که این هیاهوها منطقی است یا غیرمنطقی؟! مثلاً ساز تار که ساز اصلی زخمهای غرب فلات ایران و بهویژه ایران کنونی و جمهوری آذربایجان است که پس از هجوم مغول و جدا شدن سیستم دستانی از سیستم پردگانی شرق فلات ایران و برجسته شدن استفاده از غزل در موسیقی ردیف دستگاهی جایگاه ویژهای یافت.
او ادامه داد: پس از جدا شدن آذربایجان (جمهوری آذربایجان کنونی) از ایران در اوایل دورۀ قاجاریه موسیقی مقامی آذربایجان نیز تا حدودی راه خود را از موسیقی ردیف دستگاهی جدا کرد اما ساز تار همچنان با ساز دایره و سپس به همراه کمانچه استفاده میشد. در اواخر قرن نوزدهم میلادی در این منطقه تغییراتی در این ساز ایجاد شد و تعداد سیمها افزایش یافت و کاسۀ آن هم کوچکتر شد. اگر وقتی جمهوری آذربایجان به عنوان یک کشور به ساز تار که ساز مردم خودش نیز هست بها میدهد، ما نباید حساسیت ویژهای به خرج دهیم و کشور را در این زمینه محکوم کنیم.
پس از انقلاب حتی امکان دیدن ساز را هم نداشتیم
کیوان پهلوان به ایلنا گفت: پس از انقلاب مدتها ما امکان دیدن ساز را هم نداشتهایم تا چه رسد به نواختن آن، و نوازندگان بیشماری یا ساز را کنار گذاشتند یا به کشورهای دیگر نقل مکان کردند یا در خفا مینواختند. پس اگر وقتی جمهوری آذربایجان به عنوان یک کشور به ساز تار که ساز مردم خودش نیز هست بها میدهد، ما نباید حساسیت ویژهای به خرج دهیم و آن کشور را در این زمینه محکوم کنیم.
او همچنین گفت: خوشبختانه خبر رسیده است که ساز کمانچه را در این دو کشور (ایران و جمهوری آذربایجان) میخواهند مشترکاً ثبت جهانی یونسکو کنند که جای بسی خوشحالی است؛ هرچند این ساز از آنِ کشورهای منطقه مانند تاجیکستان نیز هست، ولی بعضی سازها هستند که نمیتوان آن را مختص کشور یا سرزمین خاصی دانست مثل دف. زیرا این ساز علاوه بر قدمت و دیرینگی در سرزمینهای دیگر به صورتهای مختلف کاربرد داشت و در ایران هم از دف استفاده میکردند.
او در پایان گفت: اینکه آقای بهروز وجدانی، که تا به حال هیچگونه تحقیق میدانی جدی در هیچیک از زمینههای موسیقیایی به ویژه دف انجام نداده و فقط چند کتاب موسیقی را تدوین یا گردآوری کردهاست، به خود اجازه میدهد فقط به خاطر اینکه کارمند سازمان میراث فرهنگی ایران و همچنین عضو کمیسیون ملی یونسکو در ایران است، در این عمل غیرعلمی و در حقیقت نادرست جناب آقای اردلان همراهی کند که این موضوع واقعا حیرتانگیز است. خواهشم از پژوهشگران خصوصا عرصه موسیقی این است تا زمانی که نسبت به موضوعی یقین حاصل نکردند، نظریه ندهند، زیرا این نظریات چون کارشناسی نیست، طبیعتا باعث گمراهی نسل جوان میشود.