اثر آیدین آغداشلو در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین

تراژدی فراموشی ؛ موضوع اصلی اثر، مرگ نیست؛ بلکه فراموشی است. کاغذ هنوز وجود دارد. نگاره هنوز زیباست. رنگ‌ها هنوز زنده‌اند. اما همه چیز زخمی شده است. اینجا انهدام، نابودی فیزیکی نیست؛ بلکه از بین رفتن حافظه تاریخی و فرهنگی است. برخلاف بسیاری از هنرمندان مدرن که سنت را کنار می‌گذارند، آغداشلو سنت را با نهایت احترام بازسازی می‌کند و سپس به‌صورت نمادین آن را دچار آسیب می‌کند. او در "خاطرات انهدام " فروپاشی ارزش‌های فرهنگی را هشدار می دهد.

ایران آرت : بانک اقتصاد نوین، نخستین بانک خصوصی ایران، از بدو تاسیس، حضوری پررنگ در هنر ایران داشته و با گردآوری گنجینه ای فاخر و تاسیس گالری نوین، چهره ای پیشگام در نمایش زیست بوم هنر ایران ارائه داده است.

یکی از آثار گنجینه بانک اقتصاد نوین، اثر درخشانی از استاد آیدین آغداشلو است از سری " خاطرات انهدام " که با تکنیک گواش روی مقوا در ابعاد ۷۵×۵۷ خلق شده است.

 این اثر از مجموعه‌ی "خاطرات انهدام" آیدین آغداشلو، نمونه‌ای شاخص از زبانی است که او از اواسط دهه ۱۳۵۰ به بعد توسعه داد؛ زبانی که در آن، آثار کلاسیک ایرانی و اروپایی نه بازآفرینی صرف، بلکه به شکلی نمادین "ویران" یا "آسیب‌دیده" تصویر می‌شوند تا درباره فروپاشی حافظه فرهنگی، زوال تمدن و شکنندگی زیبایی سخن بگویند. این مجموعه مهم‌ترین امضای هنری آغداشلو به شمار می‌رود.

استاد زنده یاد بهرام بیضایی درباره این سبک منحصر به فرد آیدین آغداشلو نوشته است: " ... آثار ایشان که آیدین [آغداشلو] دوباره‌سازی کرده تا گواه مهارت آیدین در ماننده‌کشی باشد. پیداست که ماننده‌کشی همهٔ هنر آنان نبود، همچنان که همهٔ هنر آیدین نیست. تخیّل و اندیشهٔ زمان‌نگر و مرگ‌آگاه آیدین [ آغداشلو] است که سازندهٔ نهایی اثر اوست. تَرَک‌هایی که زمان در نقش‌ها انداخته، و ستمی که روزگار – یا دستِ بشر – در حق آن‌ها روا داشته. در دوباره‌کشی‌های آیدین، ستایش این استادان با دریغ بر فناپذیری خود و آثارشان همراه است..."

_ آیدین آغداشلو 

آیدین آغداشلو از برجسته‌ترین نقاشان، نویسندگان، منتقدان هنری و پژوهشگران تاریخ هنر ایران است که بیش از شش دهه در شکل‌دهی به جریان هنر معاصر ایران نقشی مؤثر و ماندگار داشته است. او که در سال ۱۳۱۹ در رشت متولد شد، از نوجوانی شیفته هنر، ادبیات و میراث فرهنگی ایران بود و با تکیه بر دانش عمیق خود در نقاشی کلاسیک ایران، هنر رنسانس اروپا، خوشنویسی، مرمت آثار تاریخی و تاریخ هنر، زبان بصری منحصربه‌فردی آفرید؛ زبانی که گذشته و اکنون، زیبایی و زوال، شکوه و فروپاشی را در کنار یکدیگر به تصویر می‌کشد. آغداشلو علاوه بر نقاشی، سال‌ها در عرصه نقد هنر، نویسندگی، تدریس، مدیریت فرهنگی و تأسیس موزه‌ها فعالیت کرده و نسل‌های متعددی از هنرمندان ایرانی از دانش و آموزه‌های او بهره برده‌اند.

مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین مجموعه آثار او، «خاطرات انهدام»، [ که نمونه ای مهم از آن در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود ] تأملی شاعرانه و عمیق بر گذر زمان، نابودی، حافظه تاریخی و شکنندگی تمدن است؛ مجموعه‌ای که به امضای هنری او در سطح بین‌المللی تبدیل شده است. آثار آغداشلو تاکنون در ایران و کشورهای مختلف به نمایش درآمده و در سال ۲۰۱۶ دولت فرانسه نشان شوالیه هنر و ادب را به پاس خدمات ارزشمند او به فرهنگ و هنر به وی اعطا کرد. امروز آیدین آغداشلو نه‌تنها یکی از مهم‌ترین چهره‌های هنر معاصر ایران، بلکه از تأثیرگذارترین روایتگران نسبت میان تاریخ، فرهنگ و انسان در هنر معاصر به شمار می‌رود.

_ ترکیب‌بندی مینیمال

در نگاه نخست، چشم بیننده مستقیماً به مرکز تصویر هدایت می‌شود؛ جایی که یک نگاره ایرانی مچاله‌شده در فضایی تهی و خاکستری معلق است. این ترکیب‌بندی کاملاً مینیمال است؛ هیچ عنصر اضافی وجود ندارد و همین خلأ پیرامون، حس تنهایی و آسیب‌پذیری اثر را تشدید می‌کند.

فضای خالی اطراف، به اندازه خود نگاره اهمیت دارد. این فضای خاموش، مانند سکوتی است که پس از یک فاجعه باقی مانده است.

_پالت رنگی بیانگرا

رنگ‌ها در دو جهان متفاوت قرار دارند:

زمینه با خاکستری‌های سرد و مه‌آلود اجرا شده که یادآور غبار، فراموشی و زمان است.

در مقابل، نگاره ایرانی با طلایی، لاجوردی، قرمز و سفید می‌درخشد؛ رنگ‌هایی که از سنت نگارگری ایرانی آمده‌اند.

این تضاد رنگی، تقابل زندگی و زوال را شکل می‌دهد. رنگ‌های گرم هنوز زنده‌اند، اما حامل آن‌ها یعنی کاغذ، آسیب دیده و فرسوده است.

_تفاوت آیدین آغداشلو با هایپررئالیست‌ها 

شاید استادانه‌ترین بخش اثر آیدین آغداشلو که در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود در همین باشد.

آغداشلو با گواش، چروک‌های کاغذ را چنان دقیق پرداخته که بیننده ابتدا تصور می‌کند با یک شیء واقعی روبه‌روست. سایه‌های نرم و نور کنترل‌شده باعث شده کاغذ کیفیتی کاملاً سه‌بعدی پیدا کند.

این همان مهارتی است که آثار او را از بسیاری از هایپررئالیست‌ها متمایز می‌کند؛ زیرا واقع‌نمایی هرگز هدف نهایی نیست، بلکه وسیله‌ای برای انتقال مفهوم است.

بافت مهم‌ترین عنصر بصری این نقاشی است. تقریباً همه تصویر بر تضاد میان دو بافت بنا شده است: لطافت و ظرافت نگارگری ایرانی از یک سو و  خشونت چروک، شکستگی و فرسودگی کاغ در سوی دیگر؛  در حقیقت، آسیب به کاغذ، استعاره‌ای از آسیب به فرهنگ است.

_ تحلیل نمادشناسانه

زن نگارگری، نماد زیبایی کلاسیک ایرانی است. اما این زیبایی دیگر در کتاب، موزه یا نسخه‌ای سالم حضور ندارد؛ بلکه روی کاغذی مچاله‌شده و رها شده ظاهر شده است.

آغداشلو نمی‌گوید زیبایی از بین رفته؛ بلکه نشان می‌دهد که جایگاه آن تخریب شده است. این تفاوت بسیار مهم است.

_تراژدی فراموشی

موضوع اصلی اثر، مرگ نیست؛ بلکه فراموشی است.

کاغذ هنوز وجود دارد. نگاره هنوز زیباست. رنگ‌ها هنوز زنده‌اند.

اما همه چیز زخمی شده است.

در اینجا انهدام، نابودی فیزیکی نیست؛ بلکه از بین رفتن حافظه تاریخی و فرهنگی است.

برخلاف بسیاری از هنرمندان مدرن که سنت را کنار می‌گذارند، آغداشلو سنت را با نهایت احترام بازسازی می‌کند و سپس به‌صورت نمادین آن را دچار آسیب می‌کند. او در این مجموعه از مینیاتورهای ایرانی و شاهکارهای رنسانس الهام گرفته و با مچاله‌کردن، سوختن یا خراش‌دادن آن‌ها، فروپاشی ارزش‌های فرهنگی را هشدار می دهد.

_ انتخاب هوشمندانه تکنیک

اثری که از آیدین آغداشلو در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود با تکنیک گواش در ابعاد ۷۵×۵۷ سانتی‌متر خلق شده که گواش انتخاب هوشمندانه استاد نقاش است.

گواش به آغداشلو اجازه داده: لایه‌های کاملاً مات ایجاد کند، ظریف‌ترین تغییرات نور را کنترل کند و کیفیت کاغذ کهنه و چروک‌خورده را با دقتی خیره‌کننده بازنمایی کند. این تسلط تکنیکی یکی از ویژگی‌های متمایز آثار اوست.

_ نقاشانه شاعرانه درباره نوستالژی تمدن

این اثر صرفاً تصویری از یک کاغذ مچاله‌شده نیست؛ بلکه بیانیه‌ای نقاشانه شاعرانه درباره سرنوشت تمدن است. آغداشلو با حذف هر عنصر روایی اضافی، همه توجه مخاطب را به یک پرسش بنیادین معطوف می‌کند:

اگر آفرینندگان هنر و فرهنگ از میان بروند، آیا خودِ زیبایی می‌تواند دوام بیاورد؟

از منظر تاریخ هنر، این اثر یکی از نمونه‌های فاخر مجموعه "خاطرات انهدام" است؛ مجموعه‌ای که در آن آغداشلو از ویرانی ظاهری آثار کلاسیک برای بیان اضطراب خود نسبت به فرسایش حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و ارزش‌های زیبایی‌شناختی بهره می‌گیرد.

_گالری نوین بانک اقتصاد نوین

بانک اقتصاد نوین،   www.enbank.ir    نخستین بانک خصوصی ایران، از همان سال‌های آغازین فعالیت خود در مرداد ۱۳۸۰، نگاهی فراتر از مناسبات متعارف اقتصادی به مفهوم توسعه داشت؛ نگاهی که فرهنگ و هنر را نه حوزه‌ای حاشیه‌ای، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از سرمایه اجتماعی و فرهنگی کشور می‌دانست.

در بیش از دو دهه گذشته، این بانک با گردآوری مجموعه‌ای ارزشمند از آثار هنری برجسته ایران، گنجینه‌ای متشکل از بیش از یکصد اثر از هنرمندان نامدار و جریان‌ساز هنر مدرن و معاصر را شکل داده است؛ گنجینه‌ای که تنها یک مجموعه سازمانی نیست، بلکه روایتی تصویری از بخشی از تاریخ هنر ایران در سال‌های اخیر به شمار می‌رود.

تأسیس گالری نوین و برگزاری نمایشگاه‌های ادواری از آثار این مجموعه نیز نشان داد که بانک اقتصاد نوین هنر را صرفاً برای نگهداری در مخازن و فضاهای اداری گردآوری نکرده است، بلکه کوشیده است امکان دیده‌شدن و گفت‌وگو پیرامون این آثار را برای مخاطبان و جامعه هنری فراهم آورد. در دورانی که بسیاری از آثار شاخص هنر معاصر ایران در مجموعه‌های خصوصی دور از دسترس عموم نگهداری می‌شوند، نمایش عمومی این آثار به معنای مشارکت در گردش فرهنگی و تقویت ارتباط جامعه با میراث هنری معاصر است.

امروزه در جهان، نهادهای مالی بزرگ تنها با شاخص‌های اقتصادی سنجیده نمی‌شوند. نقش آنان در ارتقای کیفیت زندگی، توسعه فرهنگی و حمایت از خلاقیت نیز بخشی از اعتبار و جایگاه اجتماعی آنها را شکل می‌دهد. تجربه بسیاری از بانک‌ها و مؤسسات مالی معتبر جهان نشان می‌دهد که هنر می‌تواند پلی میان اقتصاد، فرهنگ و جامعه باشد؛ پلی که از رهگذر آن، سرمایه مالی به سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود.

اکنون و در آستانه مرداد ۱۴۰۵، همزمان با فرارسیدن بیست‌وپنجمین سال تأسیس بانک اقتصاد نوین، این نهاد اقتصادی موفق در نقطه‌ای مهم از تاریخ خود ایستاده است؛ نقطه‌ای که می‌تواند آغازگر فصلی تازه در نسبت میان اقتصاد و فرهنگ باشد.

 مدیران بانک اقتصاد نوین در تدارک ارائه تعریفی نوین از حضور یک نهاد مالی در عرصه هنر هستند؛ تعریفی که از مرز مجموعه‌داری و نمایش آثار فراتر رفته و بر حمایت مؤثر از زیست‌بوم هنر ایران، تقویت اقتصاد خلاق، گسترش دسترسی عمومی به هنر و ایجاد بسترهای تازه برای تعامل میان هنرمندان، مخاطبان و بخش خصوصی استوار خواهد بود.

در شرایطی که جوامع امروز بیش از هر زمان دیگری به سرمایه‌های فرهنگی برای تقویت امید اجتماعی، گفت‌وگوی جمعی و بازآفرینی هویت نیاز دارند، ورود فعال و هدفمند نهادهای اقتصادی به حوزه هنر می‌تواند نقشی فراتر از حمایت مالی ایفا کند. چنین حضوری در واقع سرمایه‌گذاری بر آینده فرهنگی جامعه است؛ آینده‌ای که در آن توسعه اقتصادی و توسعه فرهنگی در امتداد یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

ربع قرن فعالیت بانک اقتصاد نوین، فرصت مناسبی ست تا این بانک بار دیگر نقش پیشگام خود را به نمایش بگذارد؛ این بار نه فقط در عرصه بانکداری خصوصی، بلکه در شکل‌دهی به الگویی تازه از مشارکت نهادهای اقتصادی در حیات فرهنگی و هنری ایران.