محمد احصایی و کتابت قرآن کریم به خط محقق؛ بازخوانی زیبایی‌شناسی ناب، با عطر سنت و درخشش نواندیشی هنرمند معاصر
کتابت قرآن کریم به خط محقق، به قلم استاد سیدمحمد احصایی، جلوه‌ای دوچندان از زیبایی دارد؛ از یک‌سو، صلابت و تناسبات سنجیده یکی از اصیل‌ترین شیوه‌های خوشنویسی اسلامی را پیش چشم می‌گذارد و از سوی دیگر، نگاه زیبایی‌شناختی و تشخص هنری احصایی در جای‌جای آن حضور دارد. در این مصحف، قواعد و سنت‌های دیرپای خط محقق به قوت خود باقی‌اند، اما در دل همین ساختار تاریخی، ذوق بصری، مهارت قلمی و دریافت شخصی هنرمندی معاصر نیز مجال ظهور یافته است.
ایران آرت : استاد سیدمحمد احصایی درباره انگیزه مضاعف آغاز کتابت قرآن کریم روایتی صمیمانه دارد:
« چندین سال ، شاید ۴۰ سال بود که کتابت قرآن را آرزو داشتم اما روزی که فکر کردم دیگر باید شروع کرد، روزی بود که مادرم گفت "چشمم نمی بیند این قرآن ها را بخوانم " چشمان مادرم ضعیف شده بود و قرآن‌هایی با خط درشت در دسترس نبود و نمی‌توانست قرآن بخواند. به ایشان گفتم قرآنی می‌نویسم که بتوانی بخوانی. می‌دانستم قرآن‌هایی که به خط محقق نوشته شده‌اند چنین ظرفیتی دارند، اما من به نوشتن خط محقق شناخت و مهارت نداشتم. از این رو شروع به تمرین خط محقق کردم و برای آغاز، سوره بقره و آل‌عمران را نوشتم...»
این گفته‌های صمیمانه، روایتگر لحظه‌ای است که یکی از چهره‌های ماندگار خوشنویسی و هنر معاصر ایران و خاورمیانه، تصمیم گرفت به کتابت کلام وحی بپردازد؛ تصمیمی که از یک دغدغه خانوادگی آغاز شد و به آفرینش مصحفی نفیس و چهارجلدی انجامید.
احصایی البته در توصیف این تجربه، با فروتنی تأکید می‌کند:
«من در کتابت کلام خدا، هیچ‌کاره بودم. بدون ذره‌ای شکسته‌نفسی و تعارف می‌گویم من در کتابت این اثر هیچ بودم و صاحب این کلام همه مسیر را هموار کرد؛ از نگارش تا چاپ. همه‌چیز جوری مهیا و اجرا شد که فقط سبب شگفتی من است...»
این مصحف نفیس چهارجلدی، در ۲ هزار و ۶۵۰ صفحه و با پنج سطر در هر صفحه، به کتابت استاد محمد احصایی و با حمایت بانک کارآفرین منتشر شده است.
_ کتابت قرآن؛ پیوند هنر، ایمان و زیبایی‌شناسی
قرآن کریم در سراسر تاریخ تمدن اسلامی، یکی از والاترین عرصه‌های ظهور هنرهای کتاب‌آرایی بوده است. از خوشنویسی و تذهیب گرفته تا تجلید، تشعیر، جدول‌کشی و آرایه‌پردازی، هنرمندان مسلمان در طول قرن‌ها کوشیده‌اند تا با بهره‌گیری از عالی‌ترین توانایی‌های فنی و ذوقی خود، شایسته‌ترین صورت بصری را برای کلام وحی فراهم آورند.
کتابت قرآن در این سنت دیرپا، صرفاً انتقال واژگان به سطح کاغذ نیست؛ بلکه نوعی مواجهه هنرمندانه با کلام مقدس است که در آن، تناسب حروف، دقت در حرکات قلم، نظم سطرها، رعایت قواعد رسم‌الخط و ظرافت‌های صفحه‌آرایی، همگی در خدمت پدیدآوردن تجربه‌ای از خوانایی، وقار و زیبایی قرار می‌گیرند.
در این سنت، خوشنویس تنها نویسنده متن نیست؛ او با شناخت هندسه حروف، نسبت‌های بصری، قواعد ترکیب و ظرفیت‌های بیانی قلم، به کلام وحی صورتی می‌بخشد که در عین وفاداری به معنا، واجد تشخص هنری و زیبایی مستقل است. از همین رو، تاریخ مصاحف قرآنی را می‌توان هم‌زمان تاریخ تکامل هنر خوشنویسی و کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی نیز دانست.
یکی از نمونه‌های قابل تأمل این تلاش دیرینه در روزگار معاصر، قرآن کریم به کتابت استاد سیدمحمد احصایی است که چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵ در موزه هنرهای معاصر تهران رونمایی شد.
این مصحف، نمونه‌ای درخور توجه از مواجهه خوشنویسی معاصر ایران با یکی از کهن‌ترین و باشکوه‌ترین شیوه‌های کتابت قرآن است؛ مواجهه‌ای که در آن، احیای یک سنت تاریخی با حساسیت‌های زیبایی‌شناختی و تجربه هنری یک خوشنویس معاصر پیوند می‌خورد.
اتفاقاً آنچه در کتابت قرآن کریم اهمیت محوری دارد، صرفاً مهارت در اجرای قواعد یک خط نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل ظرفیت‌های ساختاری آن به نظامی بصری، منسجم و متناسب با ماهیت متن است. نظامی که در آن، هندسه حروف، ریتم سطرها، نسبت سیاهی و سفیدی، امتداد قلم، تناسبات ترکیب و آرایش نشانه‌های تذهیبی، در شکل‌گیری تجربه‌ای هم‌زمان از خواندن و دیدن نقش دارند.
استاد سیدمحمد احصایی در کتابت قرآن کریم با حفظ هویت و انضباط تاریخی خط محقق، به ظرفیت‌های بیانی آن در قلمرو زیبایی‌شناسی معاصر، کنش های هنری شناخته شده خود را در لفافه ای از ظرافت ها بازتاب می‌دهد. از این منظر، هر صفحه این مصحف شریف به جهت مواجهه هنرمندانه با میراث خوشنویسی اسلامی، مانا و ماندگار است.
۱. ساختار خط محقق؛ شکوه هندسی و انضباط بصری
نخستین ویژگی قابل توجه در این کتابت، استواری ساختاری خط محقق است. این خط که در شمار اقلام شش‌گانه خوشنویسی اسلامی قرار دارد، به‌واسطه تناسبات دقیق، قامت کشیده حروف، وضوح ترکیب و تمایز آشکار اجزای نوشتاری، از جایگاهی ممتاز در تاریخ کتابت قرآن برخوردار است.
خط محقق از جمله شیوه‌هایی است که در آن، تناسب میان اجزای حروف، رعایت اندازه‌ها و نسبت‌های قلمی و استواری ساختار نوشتار اهمیت ویژه‌ای دارد. همین ویژگی‌ها سبب شده است که این خط در تاریخ مصاحف نفیس، واجد شأنی ممتاز و جلوه‌ای باشکوه باشد.
در اجرای استاد سیدمحمد احصایی، حروف از یک‌سو واجد صلابت و استحکام هندسی‌اند و از سوی دیگر، به‌واسطه انحناها و گردش‌های قلم، از خشکی و ایستایی فاصله می‌گیرند. این هم‌نشینی میان قاعده‌مندی و انعطاف، به خط کیفیتی می‌بخشد که می‌توان آن را تعادلی میان معماری و حرکت دانست.
در واقع، حروف در اینجا صرفاً حاملان متن نیستند؛ هرکدام به‌واسطه شکل، اندازه، زاویه، امتداد و جایگاه خود، در سازمان‌دهی فضای صفحه مشارکت می‌کنند.
نکته مهم دیگر، رعایت نسبت‌های قلمی در شکل‌گیری قامت حروف است. در خوشنویسی سنتی، اندازه و تناسب هر حرف بر مبنای نظامی مشخص و متکی بر نقطه سنجیده می‌شود. این نظام تناسبات، در خط محقق به حروف هویتی استوار می‌بخشد و در اجرای استاد احصایی، زمینه‌ای برای شکل‌گیری ترکیبی منظم و چشم‌نواز فراهم می‌آورد.
۲. وقتی خط از نوشتار به معماری بصری تبدیل می‌شود
قرآن به خط محقق استاد محمد احصایی، نمونه‌ای از پیوند میان انضباط خوشنویسی کلاسیک و حساسیت‌های زیبایی‌شناختی یک هنرمند معاصر است. در این مصحف، هندسه حروف، تناسبات، کشیدگی‌ها، ریتم سطرها، نسبت سیاهی و سفیدی و سازمان‌دهی فضای صفحه، در کنار یکدیگر نظامی بصری می‌سازند که در آن هیچ عنصر مهمی به‌تنهایی عمل نمی‌کند.
اهمیت کار احصایی را باید در توانایی او برای ایجاد تعادل میان چند قطب زیبایی‌شناختی جست‌وجو کرد: میان نظم و حرکت، میان تراکم و خلأ، میان خوانایی و جلوه بصری، و میان وفاداری به سنت و تشخص فردی.
در این قرآن کریم، به خط محقق استاد احصایی، ساختاری تصویری خلق می‌شود که در آن حروف همچون اجزای یک معماری ظریف، در نسبت با یکدیگر معنا و هویت پیدا می‌کنند.
شاید بتوان گفت ویژگی ممتاز این مواجهه آن است که احصایی برای معاصرکردن خوشنویسی، ضرورتی به گسست از گذشته نمی‌بیند؛ او نشان می‌دهد که گاهی عمیق‌ترین شکل نوآوری، نه در عبور از قواعد، بلکه در کشف دوباره ظرفیت‌هایی نهفته است که در دل همان قواعد وجود دارند.
در این مصحف نفیس و ماندگار، سنت به گذشته تعلق ندارد؛ در دست هنرمندی چون محمد احصایی، به امکانی زنده برای آفرینش زیبایی در زمان حال تبدیل می‌شود.
۳. هندسه حروف و نسبت میان عمودها و افق‌ها
یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی این کتابت، تعامل و گفت‌وگوی خطوط عمودی و افقی است.
امتداد عمودی الف‌ها و قامت کشیده برخی حروف، نوعی ایستایی و اقتدار بصری ایجاد می‌کند؛ در مقابل، امتداد افقی کلمات و کشیدگی‌های حساب‌شده، چشم را در طول سطر به حرکت درمی‌آورد.
این دو نیروی تصویری، ساختاری متوازن پدید می‌آورند: عمودها نقش ستون‌های نگهدارنده ترکیب را دارند و افق‌ها همچون مسیرهایی پیوسته، اجزای نوشتاری را به یکدیگر مرتبط می‌کنند.
در این میان، کشیده‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. کشیدگی در خط محقق هم راهکاری برای تنظیم طول عبارت است هم عنصری فعال در طراحی ترکیب‌بندی است. احصایی با بهره‌گیری از این ظرفیت، میان تراکم حروف و فضای خالی تعادل برقرار می‌کند و به سطرها امکان می‌دهد که از یکنواختی فاصله بگیرند.
در واقع، کشیده‌ها در این مصحف نقشی فراتر از امتداد یک حرف دارند؛ آنها به تنظیم وزن بصری سطر، ایجاد پیوستگی میان اجزای نوشتار و هدایت نگاه مخاطب کمک می‌کنند. همین توجه به روابط درونی حروف است که خوشنویسی را از یک عمل صرفاً نوشتاری به نوعی طراحی آگاهانه و سنجیده تبدیل می‌کند.
۴ . ریتم تصویری و ضرباهنگ سطرها
در نگاه نخست، سطرهای این صفحات ممکن است ساختاری منظم و مشابه داشته باشند؛ اما با تأمل بیشتر، تفاوت در طول کلمات، ارتفاع حروف، کشیدگی‌ها، فواصل و تراکم نشانه‌ها، نوعی ضرباهنگ متغیر ایجاد می‌کند.
این ویژگی را می‌توان موسیقی دیداری خوشنویسی دانست.
همان‌گونه که در موسیقی، تکرار و مکث، امتداد و قطع، سکون و حرکت در شکل‌گیری ریتم نقش دارند، در این صفحات نیز توالی حروف و کلمات، امتدادهای قلمی و فاصله میان سطرها، تجربه‌ای ریتمیک پدید می‌آورند.
نکته مهم آن است که این ریتم به یکنواختی مکانیکی منجر نمی‌شود. هر سطر، ضمن حفظ پیوند با ساختار کلی صفحه، شخصیت بصری خاص خود را دارد. از این منظر، خوشنویسی احصایی واجد نوعی پویایی کنترل‌شده است؛ پویایی‌ای که در محدوده انضباط خط محقق شکل می‌گیرد.
در حقیقت، چشم مخاطب در مواجهه با این صفحات، تنها از یک سطر به سطر دیگر حرکت نمی‌کند؛ بلکه در میان فراز و فرود قامت حروف، امتداد کشیده‌ها و مکث‌های ناشی از فاصله‌گذاری، نوعی گردش بصری را تجربه می‌کند. این کیفیت، به خوانش متن نیز آهنگی متناسب با ساختار خوشنویسانه آن می‌بخشد.
۵. ترکیب‌بندی و سازمان‌دهی فضای صفحه
در بررسی کتابت قرآن کریم به خط استاد سیدمحمد احصایی، باید به رابطه میان خوشنویسی و فضای کتابت نیز توجه کرد. صفحه‌آرایی بخشی از منطق زیبایی‌شناختی اثر به شمار می‌رود.
در برخی صفحات، سطرها از امتداد و تراکم بصری بیشتری برخوردارند و ترکیب کلی، با وجود تفاوت طول سطرها، انسجام خود را حفظ می‌کند. در صفحات دیگر، نحوه استقرار عبارات و فاصله‌گذاری میان آنها، فضایی متفاوت ایجاد کرده است.
این تفاوت، نوعی تنوع در وحدت به وجود می‌آورد و مهارت احصایی در آن است که با وجود تفاوت در شمار حروف و کلمات آیات و سوره‌های مختلف، کل کتابت را از منظر ساختار نوشتاری متوازن و حائز استایل ی چشم نواز نگه دارد.
در این میان، فضاهای خالی میان سطرها نیز نقشی اساسی دارند. این فواصل، بخش‌های ازدست‌رفته یا بی‌استفاده صفحه نیستند؛ بلکه عناصر فعال ترکیب‌بندی‌اند؛ مکث‌هایی بصری که امکان خوانش، تنفس چشم و تأمل را فراهم می‌کنند.
در سنت کتاب‌آرایی اسلامی، نسبت میان متن و فضای پیرامونی آن همواره اهمیت داشته است. صفحه در یک مصحف نفیس، سطحی خنثی برای ثبت کلمات نیست؛ بلکه عرصه‌ای است که در آن، متن، حاشیه، جدول، سرلوح و آرایه‌ها در ارتباطی سنجیده با یکدیگر قرار می‌گیرند.
در این قرآن نیز سفیدی کاغذ در کنار سیاهی مرکب، به اندازه خود حروف در شکل‌گیری هویت بصری اثر مشارکت دارد. این همان جایی است که فضای منفی صفحه، به عنصری مؤثر در زیبایی و خوانایی تبدیل می‌شود.
۶.پالت رنگی و اصالت بخشی به کلمه
یکی از وجوه برجسته این کتابت، محدودیت آگاهانه پالت رنگی در متن اصلی است. غلبه مرکب تیره بر کاغذ، تضادی بنیادین ایجاد می‌کند که به وضوح، تمرکز و اقتدار نوشتار می‌افزاید.
در اینجا خبری از تنوع رنگی گسترده در پیکره اصلی متن نیست؛ زیرا بار اصلی بیان تصویری بر دوش خط، تناسبات و کیفیت اجرای قلم قرار گرفته است.
این اقتصاد رنگی را می‌توان نوعی خویشتن‌داری زیبایی‌شناختی دانست. هنرمند به‌جای افزودن عناصر رنگی متعدد، ظرفیت‌های درونی خط را به میدان اصلی بیان تبدیل کرده است.
نکته جالب توجه آن است که در این مصحف چهارجلدی، کاغذ هر جلد رنگ مشخص و متمایزی دارد. انتخاب این زمینه‌های رنگی، در کنار مرکب تیره، به هر مجلد کیفیت بصری خاصی بخشیده است. به این ترتیب، سیاهی مرکب در مواجهه با رنگ زمینه، جلوه‌ای متفاوت پیدا می‌کند و در عین حفظ وحدت مجموعه، تنوعی ظریف در تجربه دیداری مخاطب به وجود می‌آورد.
این انتخاب، نشان‌دهنده توجه به رابطه میان جنس و رنگ بستر نوشتار با کیفیت بصری مرکب است؛ رابطه‌ای که در کتابت نفیس، تنها یک تصمیم فنی نیست، بلکه بخشی از طراحی کلی مصحف به شمار می‌رود.
۷. حرکت قلم؛ میان مهار و رهایی
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های این کتابت، کیفیت حرکت قلم است. خط محقق به‌واسطه قواعد دقیق خود، آزادی بی‌حدوحصر را نمی‌پذیرد؛ اما همین محدودیت‌ها برای استادی در تراز استاد احصایی بستری برای ظهور مهارت و تشخص فردی خوشنویس فراهم می‌کنند.
در اجرای سیدمحمد احصایی، امتدادهای قلمی، تغییر ضخامت خطوط و نحوه اتصال و انفصال حروف، از تسلط هنرمند بر این ظرفیت‌ها حکایت دارند.
در برخی بخش‌ها، قلم با قدرت و قاطعیت حرکت می‌کند و در بخش‌هایی دیگر، با ظرافت و کنترل بیشتری از مسیر خود عبور می‌کند. این تغییر کیفیت، به خط نوعی بیان درونی می‌بخشد؛ گویی هر حرف، ضمن تبعیت از قواعد ساختاری، از شخصیت حرکتی مستقلی نیز برخوردار است.
در خوشنویسی، کیفیت حرکت قلم تنها به شکل نهایی حرف محدود نمی‌شود؛ زاویه قلم، فشار دست، سرعت حرکت، میزان گردش و نحوه رهاشدن مرکب بر کاغذ، در شکل‌گیری شخصیت بصری حروف نقش دارند.
در اینجا با تعادلی میان مهار و رهایی روبه‌رو هستیم: مهار در رعایت تناسبات و قواعد خط، و رهایی در چگونگی اجرای شخصی و تنظیم روابط میان حروف.
۸. خوانایی، معنا و تجربه معنوی
در خوشنویسی قرآنی، زیبایی فرم نمی‌تواند از معنای متن جدا شود. حروف و کلمات، علاوه بر ارزش بصری، حامل بار معنایی و قدسی‌اند. بنابراین، تجربه مخاطب در مواجهه با این صفحات، از دو سطح هم‌زمان تشکیل می‌شود: خواندن متن و تماشای کیفیت بصری آن.
در این آثار، ساختار روشن و قابل تشخیص خط محقق، امکان ارتباط با متن را حفظ می‌کند. در عین حال، تناسبات حروف، حرکت سطرها و نظم ترکیب‌بندی، مخاطب را به تأملی فراتر از خوانش صرف دعوت می‌کنند.
در سنت کتابت قرآن، زیبایی خوشنویسی زمانی به کمال نزدیک می‌شود که میان شأن معنایی کلام، وضوح نوشتار و آرایش بصری آن تعادلی سنجیده برقرار باشد. خوشنویس باید چنان بر قواعد قلم و ترکیب مسلط باشد که جلوه بصری حروف، نه مانعی در برابر خواندن، بلکه زمینه‌ای برای انس و تأمل بیشتر در متن فراهم آورد؛ این همان رازی ست که در کتابت قرآن احصایی عطرش پیداست.
این همان نقطه‌ای است که خوشنویسی از یک مهارت نوشتاری فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زیبایی‌شناختی تبدیل می‌شود؛ تجربه‌ای که در آن معنا از مسیر فرم نیز دریافت می‌شود.
از این منظر، زیبایی در این صفحات صرفاً محصول آرایش حروف نیست؛ بلکه از پیوند میان معنا، ساختار، مهارت اجرایی و کیفیت ادراکی مخاطب شکل می‌گیرد.
۹. سنت و معاصرت؛ جایگاه استاد احصایی در مواجهه با میراث خوشنویسی
شاید مهم‌ترین وجه این مصحف، نسبت آن با مسئله سنت و معاصرت باشد. محمد احصایی هنرمندی است که در کارنامه پربار خود، هم بر قواعد خوشنویسی کلاسیک تسلط دارد و هم در شکل‌دهی به زبان بصری نوین مبتنی بر حروف، نقشی پیشرو است و در هر دو وادی شهرت و امضای تثبیت شده بین المللی دارد.
اما نکته جالب در این مصحف شریف آن است که معاصربودن هنرمند الزاماً به معنای فاصله‌گرفتن از قواعد سنتی نیست. احصایی در اینجا به‌جای شکستن ساختار خط محقق، از درون آن به جست‌وجوی امکانات بیانی می‌پردازد.
او در گفت‌وگویی درباره قرآن خود تصریح کرده است که خط محقق را به دلیل ظرفیت بصری و انضباط ساختاری آن انتخاب کرده و برای حفظ ماهیت رسمی و قرآنی اثر، خود را به رعایت قواعد این شیوه مقید دانسته است؛ هرچند به گفته خودش، تغییرات ظریفی نیز در برخی حروف و ترکیب‌بندی سطرها اعمال کرده است.
این نکته اهمیت زیادی دارد: احصایی در اینجا نه در مقام بازتولید صرف یک الگوی تاریخی، بلکه در جایگاه هنرمندی ظاهر می‌شود که میراث خوشنویسی را از مسیر شناخت عمیق قواعد آن بازخوانی می‌کند.
از این منظر، معاصرت در آثار او بیش از آنکه در تغییرات ظاهری نمود پیدا کند، در کیفیت مواجهه با فرم، درک ساختار و آگاهی از ظرفیت‌های بصری خط متجلی می‌شود.
۱۰. کتیبه‌هایی با خط تعلیق؛ گفت‌وگوی دو سنت خوشنویسانه در یک مصحف
واقعاً می‌توان کتاب دیگری از دل این قرآن کریم منتشر کرد؛ کتابی مستقل که تنها به کتیبه‌های این مصحف شریف اختصاص داشته باشد؛ کتیبه‌هایی که همگی به قلم استاد سیدمحمد احصایی و با خط تعلیق تحریر شده‌اند.
یکی از وجوه تشخص بصری قرآن چهارجلدی استاد محمد احصایی، حضور همین کتیبه‌هاست؛ عناصری که در کنار متن اصلی قرآن، هم نقش آرایه‌ای یا تکمیل‌کننده صفحه را بر عهده دارند، هم به‌واسطه تفاوت‌های ساختاری و زیبایی‌شناختی خط، کیفیتی مستقل به ترکیب‌بندی صفحات می‌بخشند.
سرسوره‌ها یا همان کتیبه‌های آغازین سوره‌ها، با زمینه‌های رنگی و قاب‌بندی‌های متفاوت دیده می‌شوند و از منظر بصری، همچون نقاط تأکید در معماری صفحات عمل می‌کنند.
انتخاب خط تعلیق برای این بخش‌ها، در گفت‌وگویی سنجیده با خط محقق متن اصلی، نوعی تنوع ریتمیک و بیانی پدید آورده است؛ گویی دو بیان متفاوت از خوشنویسی در یک ساختار واحد، وارد گفت‌وگویی بصری شده‌اند.
در این کتیبه‌ها، سیالیت و پویایی خط تعلیق بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند. امتدادهای افقی، کشیدگی‌های حساب‌شده، قوس‌ها و پیوندهای نرم حروف و تغییرات ظریف در تراکم و فاصله‌گذاری، ترکیبی از حرکت و انسجام را شکل داده‌اند. حروف در عین برخورداری از استقلال فرمی، در یک پیوستار آهنگین به یکدیگر متصل می‌شوند و نوعی حرکت موج‌دار و پیوسته را در سطح کتیبه ایجاد می‌کنند.
این ویژگی به‌ویژه در فضای محدود و مستطیل‌شکل کتیبه‌ها اهمیت دارد؛ زیرا خوشنویس باید میان ظرفیت هندسی قاب و آزادی حرکتی حروف تعادلی دقیق برقرار کند. حاصل این مواجهه، نه انباشتی از کلمات در محدوده‌ای بسته، بلکه سازمانی زنده از فرم، حرکت و تناسب است.
در خط تعلیق، نرمی پیوندها و امتدادهای افقی، امکان شکل‌گیری ترکیب‌هایی سیال و پیوسته را فراهم می‌کند. احصایی از این ظرفیت به‌خوبی بهره برده است تا کتیبه‌ها، ضمن حفظ خوانایی، از نوعی پویایی خوشنویسانه برخوردار شوند. این پویایی در کنار استواری و صلابت خط محقق، تنوعی چشمگیر در زبان بصری مصحف پدید می‌آورد.
از سوی دیگر، زمینه‌های ارغوانی و قاب‌های طلایی، با ایجاد تضاد رنگی و تفکیک بصری، به خوانایی و برجستگی ترکیب خوشنویسانه کمک می‌کنند. البته این عناصر تذهیبی حاصل کار هنرمندان دیگری هستند و باید از خود خوشنویسی احصایی متمایز دانسته شوند.
اهمیت این کتیبه‌های چشمگیر و متنوع در ساختار کلی قرآن کریم، در ایجاد نوعی سلسله‌مراتب تصویری نیز نهفته است. خط محقق، با صلابت، استواری و تناسبات سنجیده‌اش، پیکره اصلی متن را شکل می‌دهد و تعلیق در کتیبه‌ها با سیالیت، انعطاف و حرکت افقی خود، لحظه‌هایی از تنوع و رهایی بصری را به این ساختار اضافه می‌کند.
به این ترتیب، احصایی از ظرفیت دو نظام خوشنویسانه برای ایجاد تعادل میان استواری و پویایی بهره گرفته است. کتیبه‌ها در این قرآن اجزایی مؤثر در هویت بصری و سازمان زیبایی‌شناختی اثرند؛ عناصری که نشان می‌دهند در این پروژه، خوشنویسی تنها وسیله انتقال کلام نیست، بلکه خود به زبان مستقلی برای آفرینش زیبایی، تنظیم ریتم صفحه و برقراری رابطه میان متن و فضای تصویری تبدیل شده است.
۱۱. نسبت خوشنویسی و تذهیب؛ گفت‌وگوی متن و آرایه
یکی از وجوه مهم کتاب‌آرایی قرآنی، نسبت میان متن خوشنویسانه و آرایه‌های تذهیبی است. در این مصحف نیز تذهیب و تزئینات، با وجود ابعاد محدود و جایگاه مکمل خود، نقش مهمی در تکمیل ساختار بصری صفحات دارند.
بخش هنری و تذهیبی این قرآن از سال ۱۳۹۸، زیر نظر مجید فدائیان و با همکاری چند گروه از هنرمندان و استادان این حوزه آغاز شد و با دقت و ظرافت پیش رفت. در این میان، هنرنمایی استادان اسرافیلی و علیرضا اکبری جاوید نیز در بخش‌های مختلف مجلدها قابل مشاهده است.
نکته قابل توجه، رابطه میان وزن بصری خط و تزئینات است. خوشنویسی همچنان عنصر مسلط باقی می‌ماند و تذهیب در جایگاه همراه و مکمل آن قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، آرایه‌ها برای رقابت با حروف وارد صفحه نشده‌اند؛ بلکه در خدمت تکمیل نظام بصری و نشانه‌گذاری ساختار قرآنی هستند.
در هنر تذهیب، استفاده سنجیده از نقوش اسلیمی، ختایی، ترنج‌ها، سرترنج‌ها، گل‌وبوته‌های انتزاعی و ترکیبات هندسی، بستری برای آراستن صفحات فراهم می‌کند. این عناصر در سنت کتاب‌آرایی اسلامی، ضمن برخورداری از ارزش تزئینی، واجد نظمی هندسی و پیوندی عمیق با جهان تصویری هنر اسلامی‌اند.
در این مصحف نیز نسبت میان متن و آرایه، بر پایه حفظ تشخص هر دو حوزه شکل گرفته است؛ خوشنویسی با صلابت خود مرکز توجه باقی می‌ماند و تذهیب با زبان تصویری مستقل، به آن شکوه و غنای بیشتری می‌بخشد.
_ دوازده سال کتابت؛ روایت شکل‌گیری یک مصحف نفیس
چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵، در آیین رونمایی قرآن کریم در موزه هنرهای معاصر تهران، امرالله فرهادی، طراح و استاد شناخته‌شده گرافیک ایران و مدیر پروژه چاپ و تولید این مصحف، اطلاعات جالب توجهی از روند شکل‌گیری اثر ارائه داد.
فرهادی درباره مدت‌زمان کتابت و چگونگی آغاز این پروژه گفت:
«کتابت قرآن توسط استاد سیدمحمد احصایی حدود ۱۲ سال طول کشیده است. نخستین حاشیه‌نویسی استاد مبنی بر تحریر قرآن کریم تاریخ دی ۱۳۸۸ دارد. ایشان به‌طور متوسط روزی چهار صفحه قرآن می‌نوشتند و کنار هر صفحه مکان و زمان نگارش آن را قید کرده‌اند و از این جهت ما سندهای جالبی درباره تحریر این کتاب داریم. مثلاً پیداست که این صفحه در منزلشان نوشته شده یا دفتر کارشان و یا در مسافرت به پاریس، ونیز و یا ونکوور که از این نظر جالب توجه است.
همه می‌دانیم تخصص استاد خط نستعلیق است و ایشان برای مهارت یافتن در خط محقق لازم بود تمرین کنند و بخشی از این ده دوازده سال، حاصل این تمرین است. حتماً جالب است بدانید استاد برای دست یافتن به رموز نوشتاری خط محقق، دو سوره بقره و آل‌عمران را تمرینی نوشتند و بعد که احساس کردند به جان و روح خط محقق دست یافته‌اند، کتابت قرآن را شروع کردند و اتفاقاً از نو سوره‌های بقره و آل‌عمران را نوشتند. از این رو ما از این دو سوره یک نسخه تمرینی هم داریم که نزد استاد محفوظ است.
بخش هنری کتاب قرآن کریم زیر نظر آقای مجید فدائیان از سال ۱۳۹۸ آغاز شده است؛ زمانی که استاد بخش‌های قابل توجهی از نسخ خطی را برای همه آرایه‌ها و تذهیب به آقای فدائیان سپردند و ایشان با سه گروه از استادان این حوزه‌ها کار را با دقت و ظرافت مثال‌زدنی پیش بردند. هنرنمایی استادان اسرافیلی و علیرضا اکبری جاوید را در این مجلدها می‌توانید تماشا کنید.
اندیشه برتر لیتوگرافی و چاپ، صحافی را استاد شهاب متین‌رضا، گروه جلدسازی ترنج و نظارت بر رنگ و چاپ را مانی نورایی به عهده داشتند. ۲۲ مرداد ۱۴۰۲ با حمایت بانک کارآفرین، من به‌عنوان مدیر چاپ و تولید کتاب به جمع اضافه شدم. برای خلق این کتاب از بهترین متریال‌ها بهره برده شده؛ مثلاً مرکب طلا از آلمان و کاغذ Mont Blanc وارد کردیم تا همه‌چیز در کمال و شایستگی به انجام رسد.»
این روایت از سوی مدیریت هنری این پروژه ، ابعاد دیگری از ارزش این مصحف را آشکار می‌کند. کتابتی که در طول بیش از یک دهه شکل گرفته، تنها حاصل مهارت دست و تجربه قلمی نیست؛ بلکه حاصل تمرین مستمر، شناخت تدریجی یک سنت خوشنویسانه، ثبت دقیق مراحل آفرینش و همکاری گروهی از متخصصان در حوزه‌های مختلف هنر کتاب‌آرایی و تولید کتاب نفیس است.
ثبت زمان و مکان نگارش هر صفحه نیز به این پروژه وجهی مستند و تاریخی می‌بخشد. این یادداشت‌ها، فراتر از اطلاعات اجرایی، ردپای زیست هنرمند در مسیر آفرینش اثر را حفظ می‌کنند و امکان بازخوانی بخشی از تاریخ شکل‌گیری این مصحف را فراهم می‌آورند.
از سوی دیگر، استفاده از کاغذ و مرکب مرغوب، دقت در لیتوگرافی، چاپ، صحافی و جلدسازی، نشان می‌دهد که تولید چنین اثری مستلزم توجه به تمام مراحل زنجیره کتاب‌آرایی است؛ چراکه در یک مصحف نفیس، کیفیت نهایی تنها به کتابت محدود نمی‌شود و هر جزء در حفظ شأن و ماندگاری مجموعه نقش دارد.
_ محمد احصایی؛ احیای خط محقق و دغدغه دیرینه کتابت قرآن
در پایان این مطلب، بار دیگر به گفته‌های استاد سیدمحمد احصایی درباره این کتابت بازمی‌گردیم؛ سخنانی که پنج سال پیش در گفت‌وگو با رسانه هنری ایران‌آرت بیان کرده بود و از دغدغه‌ای چهل‌ساله برای کتابت قرآن و احیای خط محقق حکایت داشت.
استاد محمد احصایی نهم آذر ۱۴۰۰ به رسانه هنری "ایران آرت" گفته بود:
«من از خالق و صاحب وحی این کتاب خواستم خودش وسایلش را فراهم کند و خودش فراهم کرد. خواستم که خودش توان بدهد و همین‌طور هم شد... من ۴۰ سال است که دغدغه تحریر قرآن عزیز را دارم و دلم می‌خواست همراه با این مهم قلم محقق را احیا کنم.
شنیده‌ام این قلم در کشورهای عربی به نسخ ایرانی معروف است. وقتی این اسم را دارد و مشهور است، پس چه بهتر که ما احساس مسئولیت کرده و روی آن کار کنیم. من به خط محقق علاقه‌مند بودم و از آنجایی که کسی سراغ این خط نمی‌رفت، مشتاق شدم که روی این خط کار کنم و آن را به روایت معاصر و خودم احیا کنم.
در نظر داشته باشید این خط از قبل وجود داشته و من مجبورم قواعد آن را رعایت کنم و مثلاً نمی‌توانم به قلم یاقوت مستعصمی که شناخته‌شده است، چیزی کم یا اضافه کنم. ولی روایت شخصی و عادت به نقاشی کردن من بالأخره تأثیر گذاشت. در عین حال بدیهی است من قرآن را برای نشر و خواندن می‌نوشتم. یعنی این کار من یک کار کاملاً شخصی و هنری صرف نیست. قرآن یک کتاب کاربردی است و دیگران باید آن را بخوانند...»
این سخنان، شاید دقیق‌ترین کلید برای درک جایگاه این مصحف در کارنامه هنری احصایی باشد. او از یک‌سو خود را متعهد به قواعد و میراث تاریخی خط محقق می‌داند و از سوی دیگر، با تکیه بر تجربه شخصی و دریافت نقاشانه خود، به دنبال کشف امکان‌های تازه در این شیوه است.
ارزش این کتابت را باید در همین هم‌نشینی جست‌وجو کرد: احترام به سنت، شناخت عمیق قواعد، مهارت در اجرای قلم، توجه به خوانایی کلام وحی و در عین حال، برخورداری از نگاه هنرمندی که حروف را نه‌فقط به‌عنوان نشانه‌های نوشتاری، بلکه به عنوان نشانه‌های نوشتاری، بلکه به‌مثابه عناصر زنده و واجد ظرفیت‌های بیانی و زیبایی‌شناختی می‌شناسد.
