زهره مهربان : ماهیار چرمچی و تحلیل فروپاشی هویت انسانی در گالری ماد / چرا نمایشگاه ماهیار پرطرفدار شد؟
بنیان‌گذار و مدیر گالری ماد در این مطلب از منظر زیبایی‌شناختی و مفهومی ، نمایشگاه نقاشی و مجسمه ماهیار چرمچی در گالری ماد را تحلیل می کند.
ایران آرت: زهره مهربان، بنیان‌گذار و مدیر گالری ماد :
نمایشگاه ماهیار چرمچی در گالری ماد را می‌توان مواجهه‌ای با یکی از پیچیده‌ترین مسائل انسان معاصر دانست: فرسایش فردیت در برابر سازوکارهایی که انسان را به موجودی قابل‌تعریف، قابل‌کنترل و در نهایت قابل‌جایگزینی تبدیل می‌کنند.
ماهیار چرمچی پس از موفقیت های جالب توجه در هنر ترکیه، پس از هفت سال به صحنه هنرهای تجسمی ایران بازگشته با سویه فلسفی و نگاهی انتقادی ، نمایشگاه ی ارائه داده که نگاه‌ها را به خود جلب کرده است.
او اهل گفت و گو و واکاوی دنیای پیرامون است، برای دغدغه های ذهنی اش اثر هنری خلق می کند و از همین روست که برخی روح آثارش را پرسشگر و برخی کاملا متفاوت، تبیین گر پدیده ای جهانی تعبیر می کنند [ بدان عنوان جهانی سازی نیز می گویند] و همین به جذابیت بیشتر کارهایش می انجامد.
عنوان نمایشگاه، «سمفونی چرخ‌گوشت»، از همان ابتدا کلید ورود به جهان فکری هنرمند را در اختیار مخاطب می‌گذارد.
چرخ‌گوشت در معنای روزمره وسیله‌ای برای خردکردن و یکدست‌سازی است؛ و در این مجموعه به استعاره‌ای از سازوکارهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی بدل می‌شود که تفاوت‌ها را می‌سایند و هویت‌های مستقل را در نظمی همگن حل می‌کنند.
نکته مهم این است که چرمچی در این نمایشگاه، فرایند سلطه و استحاله فردیت انسانی را از منظری رصد می کند که به‌تدریج درونی شده، در رفتارهای جمعی رسوب کرده و از درون خود انسان بازتولید می‌شود. به همین دلیل، جهان آثار او بیش از آنکه روایتگر یک حادثه مشخص باشد، تصویری از یک وضعیت تمدنی و روانی است.
تلاش ماهیار چرمچی بر آن است که مفاهیم نظری نمایشگاه را از قلمرو اندیشه به عرصه بیان تصویری و کنش هنری منتقل کند. یکی از وجوه خلاقانه رویکرد او، بازآفرینی هوشمندانه و متناسبِ شمایل چرخ‌گوشت در هر اثر است؛ به‌گونه‌ای که این موتیف محوری، متناسب با موضوع و محتوای هر تابلو، صورتی نمادین و بیانی تازه پیدا می‌کند. چرمچی به‌جای تکرار یک نشانه ثابت، ساختار و کارکرد استعاری چرخ‌گوشت را با هر سوژه تطبیق می‌دهد تا نشان دهد سازوکار سلطه و استحاله فردیت، خود را با اقتضائات و صورت‌های گوناگون هر پدیده بازتولید و به‌روز می‌کند. شاید خلاقانه‌ترین نمود این دگردیسی بصری را بتوان در تابلوی «ناموس» مشاهده کرد؛ جایی که چرخه چرخ‌گوشت به حلقه فیلم بدل می‌شود؛ تمهیدی هوشمندانه که علاوه بر حفظ ایده مرکزی نمایشگاه، لایه‌ای تازه از معنا به آن می‌افزاید و بر تداوم، تکرار و بازتولید این چرخه در بستر زندگی اجتماعی تأکید می‌کند.
_ جهان یکپارچه نمایشگاه؛ وقتی نقاشی و مجسمه به زبان مشترکی می‌رسند
یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه نمایشگاه سمفونی چرخ‌گوشت ارتباط مفهومی میان نقاشی‌ها و مجسمه‌هاست. نقاشی‌ها با بدن‌های دفرمه، چهره‌های نیمه‌پنهان، پیکره‌های متراکم و فضاهای تیره، تصویری از انسان گرفتار در چرخه‌ای از فشار و استحاله ارائه می‌کنند؛ در مقابل، مجسمه‌ها همین جهان را از سطح تصویر به قلمرو ماده و حجم انتقال می‌دهند.
در اینجا نقاشی و مجسمه دو رسانه جدا نیستند، بلکه دو شکل از بیان یک مسئله‌اند: چه بر سر انسان می‌آید هنگامی که ساختارهای بیرونی و نیروهای درونی، امکان حفظ هویت مستقل او را از میان می‌برند؟
در نقاشی‌ها، فیگورها اغلب در میان لایه‌هایی از رنگ، بافت و نشانه‌های تصویری گرفتار شده‌اند. پیکره‌ها به‌ندرت از استقلال کامل برخوردارند و گویی بخشی از یک توده یا ساختار بزرگ‌تر شده‌اند. چهره‌ها نیز در بسیاری از موارد میان بازشناسی و ناشناختگی قرار می‌گیرند؛ مخاطب می‌تواند نشانه‌هایی از انسان را تشخیص دهد، اما نقاش آگاهانه از بازنمایی چهره های شناخته شده پرهیز می کند.
این وضعیت از نظر زیبایی‌شناختی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دفرماسیون آثار، تغییر شکل بدن، اختلال در تناسبات و محوشدن مرزهای اندام‌ها، مستقیماً در خدمت محتوای اثر قرار می‌گیرند. فرم همان چیزی را بیان می‌کند که مضمون به دنبال آن است: فروپاشی وحدت ظاهری انسان.
_ زیبایی‌شناسی در قلمرو اضطراب
پالت رنگی نقاشی های ماهیار چرمچی در مجموعه سمفونی چرخ‌گوشت که در گالری ماد به تماشاست ، یکی از عناصر اصلی شکل‌گیری فضای روانی آثار است. قرمزهای تند، سیاه، قهوه‌ای، خاکستری و طیف‌های سرد آبی و فیروزه‌ای، در کنار یکدیگر فضایی متناقض می‌سازند؛ فضایی که گاه یادآور التهاب و خشونت است و گاه به سردی، سکون و فرسودگی نزدیک می‌شود.
قرمز در برخی آثار، یادآور خون، خطر، التهاب و خشونت است؛ اما در کنار تیرگی‌ها، صرفاً نشانه‌ای مستقیم از خشونت نیست و به عاملی برای تشدید تنش بصری تبدیل می‌شود. در مقابل، آبی‌های سرد و خاکستری‌ها نوعی فاصله عاطفی و بیگانگی ایجاد می‌کنند؛ گویی انسان در این جهان نه‌تنها در معرض خشونت قرار گرفته، بلکه به‌تدریج نسبت به آن بی‌حس نیز شده است.
بافت‌های متراکم و چندلایه نقاشی ها چنان انباشته از نشانه‌ها، لکه‌ها و ردهای رنگی است که به سطحی فرسوده و رسوب‌گرفته شباهت پیدا می‌کند. این انباشتگی را می‌توان با مفهوم حافظه تاریخی مرتبط دانست؛ حافظه‌ای که در آن تجربه‌های فردی و جمعی روی یکدیگر تلنبار شده‌اند و هیچ‌کدام به‌سادگی از سطح تصویر پاک نمی‌شوند.
_ از ازدحام تا حذف فردیت
در بخش قابل‌توجهی از نقاشی‌ها، ترکیب‌بندی بر پایه تجمع، هم‌پوشانی و فشردگی پیکره‌ها شکل گرفته است. این شیوه، برخلاف ترکیب‌بندی‌های کلاسیک که معمولاً برای هر عنصر جایگاهی نسبتاً مشخص در فضای تصویر تعریف می‌کنند، نوعی بی‌قراری و عدم تعادل ایجاد می‌کند.
فیگورهای ماهیار چرمچی گاه در یکدیگر فرو می‌روند، مرزهایشان محو می‌شود و فضای اطرافشان نیز به‌جای آنکه نقش پس‌زمینه‌ای خنثی داشته باشد، در شکل‌گیری بحران تصویری مشارکت می‌کند. به بیان دیگر، در این آثار نه‌تنها انسان‌ها گرفتارند، بلکه خود فضای پیرامون نیز به بخشی از سازوکار گرفتاری تبدیل شده است.
در برخی تابلوها، نشانه‌های هندسی، اشیای صنعتی، نمادهای تاریخی و عناصر روزمره در کنار پیکره‌های انسانی قرار گرفته‌اند. این هم‌نشینی، لایه‌ای از ابهام روایی ایجاد می‌کند؛ مخاطب با داستانی خطی و از پیش تعیین‌شده روبه‌رو نیست، بلکه باید روابط میان عناصر را کشف کند و از طریق نشانه‌ها به معنای احتمالی اثر برسد.
این ویژگی، آثار را از تصویرگری مستقیم یک مفهوم اجتماعی دور می‌کند و به قلمرو هنر مفهومی نزدیک می‌سازد.
_ مجسمه‌های ماهیار در گالری ماد
در مجسمه‌ها، ماهیار چرمچی جهان نقاشی‌هایش را به قلمرو سه‌بعدی گسترش می‌دهد. استفاده از پاپیه‌ماشه، آهن، آینه و فولاد به خوانش های متعدد از مجسمه ها می انجامد زیرا
این مواد، هرکدام ظرفیت‌های متفاوتی دارند: پاپیه‌ماشه با قابلیت شکل‌پذیری و تداعی نوعی ساختار شکننده، در کنار فلزات سخت و صنعتی قرار می‌گیرد و تقابلی میان نرمی و سختی، آسیب‌پذیری و مقاومت، و بدن و ماشین ایجاد می‌کند.
در این مجسمه‌ها، حجم‌ها اغلب از تناسبات طبیعی فاصله گرفته‌اند. فرم‌ها به موجوداتی بدل می‌شوند که میان پیکره انسانی، جانوری و نشانه‌های اسطوره‌ای در حرکت‌اند.
نکته مهم در این آثار، رابطه میان ماده و مفهوم است. هنگامی که هنرمند از فلز در کنار پاپیه‌ماشه استفاده می‌کند، صرفاً به دنبال تنوع متریال نیست؛ بلکه امکان خوانش تضادهای درونی جهان معاصر را فراهم می‌آورد. ماده سبک و شکل‌پذیر مانند پاپیه ماشه در کنار ماده سخت و مقاوم مانند فلز به استعاره‌ای از وضعیت انسانی تبدیل می‌شود که میان شکنندگی وجودی و فشار ساختارهای قدرت قرار گرفته است.
_ حافظه تاریخی، اسطوره و نشانه‌های تمدنی
یکی از ابعاد مهم این نمایشگاه، استفاده از نشانه‌های تاریخی و اسطوره‌ای است. گذشته در آثار چرمچی یک قلمرو تمام‌شده نیست. تاریخ همچنان در اکنون حضور دارد و سازوکارهای قدرت و سلطه، با صورت‌هایی تازه به حیات خود ادامه می‌دهند.
این پیوند میان اسطوره و اکنون، به نمایشگاه عمق فرهنگی می‌دهد و اجازه نمی‌دهد آثار صرفاً به واکنشی مقطعی نسبت به شرایط اجتماعی تقلیل پیدا کنند.
_ آیکون های سینمایی و یکی از تابلوهای پرطرفدار
تابلوی ناموس با آن قرمز میخکوب کننده یکی از پرطرفدارترین آثار این نمایشگاه در گالری ماد است؛ ماهیار چرمچی با نقاشی برخی چهره های معروف سینمای ایران که در برخی آثار نقش مردانی با تعصب را ایفا می کنند و البته نام اثر ، نیشتر به پدیده ای اجتماعی می زند که در سراسر تاریخ با خوانش های متفاوت روبرو بوده است.
«ناموس» با ابعاد ۱۸۰ در ۲۹۰ سانتی‌متر و تکنیک ترکیب مواد روی بوم، از جمله آثاری است که ظرفیت خوانش اجتماعی و نمادین قابل‌توجهی دارد.
در این تابلو، زمینه گسترده قرمز و نارنجی، نخستین مواجهه بصری مخاطب را شکل می‌دهد. این سطح رنگی، در کنار تیرگی‌های حاشیه‌ای و ردهای عمودی، فضایی آکنده از التهاب و تنش می‌سازد. در بخش بالایی تصویر، مجموعه‌ای از چهره‌ها و پیکره‌های انسانی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ چهره‌هایی که به‌رغم تفاوت‌های فردی، در یک فضای مشترک و تا اندازه‌ای همگون گرفتار شده‌اند.
در مرکز تابلو، چرخ گوشت به مانند حلقه فیلم شده است و هلو های پایین تصویر تعابیری متعدد را در ذهن مخاطبان جان می دهد.
در این اثر، قرمز فقط رنگ خشونت نیست؛ رنگی است که میان شور، خطر، قدرت و التهاب حرکت می‌کند. بر وسعت افقی بوم، اثر به‌جای تمرکز بر یک شخصیت منفرد، با یک موقعیت جمعی سروکار دارد؛ موقعیتی که در آن فردیت‌ها در معرض فشار یک نظم بزرگ‌تر قرار گرفته‌اند.
_ انسان در محاصره نیروهای درونی
یکی از لایه‌های قابل‌توجه این نمایشگاه، توجه به فرهنگ سلطه و استحاله ای است که الزاماً از بیرون به انسان تحمیل نمی‌شود. بخشی از بحران انسان معاصر، حاصل درونی‌شدن الگوهایی است که به‌تدریج به رفتار، عادت، باور و حتی بخشی از شخصیت فرد تبدیل می‌شوند.
این مسئله در ارتباط با بدن‌های دفرمه و پیکره‌های چندپاره آثار اهمیت پیدا می‌کند. انسان در این جهان تصویری، فقط قربانی نیروهای بیرونی نیست؛ گاهی خود نیز در بازتولید سازوکارهایی مشارکت می‌کند که به تضعیف فردیتش منجر می‌شوند.
از منظر روان‌شناختی، می‌توان این وضعیت را با مفاهیمی مانند اضطراب جمعی، بحران هویت، بیگانگی از خویشتن و فروپاشی انسجام روانی مرتبط دانست.
در چنین خوانشی، چرخ‌گوشت صرفاً استعاره‌ای از یک ماشین اجتماعی نیست؛ بلکه می‌تواند تصویری از ذهنیتی باشد که تفاوت را تحمل نمی‌کند و پیوسته در تلاش است همه‌چیز را به الگوهای آشنا و قابل‌پیش‌بینی بازگرداند.
_ نمایشگاهی درباره انسان
یکی از دلایلی که سبب شده نمایشگاه ماهیار چرمچی در گالری ماد با اقبال بسیار روبرو شود ، کانسپت جذاب و تأمل برانگیز او برای ساختن یک جهان مفهومی منسجم از طریق دو رسانه نقاشی و مجسمه است.
نمایشگاه چرمچی را می‌توان در قلمرو هنر معاصر با رویکردی میان‌رشته‌ای بررسی کرد؛ رویکردی که نقاشی، مجسمه‌سازی، نشانه‌شناسی، اسطوره‌شناسی و نقد اجتماعی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
در این جهان، رنگ‌ها، بافت‌ها، بدن‌های دفرمه، نشانه‌های تاریخی، عناصر صنعتی و حجم‌های گروتسک در خدمت یک پرسش مشترک قرار می‌گیرند: انسان تا چه اندازه می‌تواند در برابر سازوکارهایی که فردیت او را تهدید می‌کنند، هویت مستقل خود را حفظ کند؟
در عین حال، تنوع رنگی و فرمی آثار مانع از یکنواخت‌شدن تجربه بصری می‌شود. تقابل نقاشی‌های سرخ و پرتنش با تابلوهای سرد و خاکستری، و قرارگرفتن مجسمه‌های ترکیبی در کنار آن‌ها، ریتمی متغیر به نمایشگاه می‌دهد.
شاید مهم‌ترین پرسشی که مخاطب پس از تماشای این مجموعه با خود از گالری ماد خارج می‌کند، این باشد: آیا چرخ‌گوشت فقط دستگاهی بیرون از ماست که هویت‌ها را خرد می‌کند، یا انسان معاصر خود نیز به بخشی از این دستگاه تبدیل شده است؟
