زهره مهربان: هنر خاورمیانه به بازارسازان حرفه‌ای نیاز دارد
بنیان‌گذار و مدیر گالری ماد: از تجربه تاریخی بازار هنر جهان تا ضرورت ساختن یک اکوسیستم پایدار در خاورمیانه.
ایران آرت : آینده بازار هنر خاورمیانه را نمی‌توان صرفاً با تعداد نمایشگاه‌ها، گردش مالی حراج‌ها، ورود مجموعه‌داران جدید یا گسترش موزه‌ها سنجید.
پرسش اساسی این است که چه کسانی میان استعداد هنری، سرمایه، اعتبار فرهنگی و تقاضای بازار ارتباطی پایدار برقرار می‌کنند؟
تجربه تاریخ هنر نشان می‌دهد که بازارهای بزرگ، علاوه بر هنرمندان برجسته نیازمند عناصر تعیین کننده دیگری هم هست؛ افرادی که توانسته‌اند برای هنر مخاطب بسازند، اعتماد ایجاد کنند، ارزش آثار را به رسمیت بشناسانند و مسیر حرفه‌ای هنرمندان را در بلندمدت توسعه دهند.
زهره مهربان ، بنیان‌گذار و مدیر گالری ماد، معتقد است خاورمیانه برای عبور از مرحله رشد پراکنده و رسیدن به جایگاهی تأثیرگذار در بازار جهانی هنر، بیش از هر زمان دیگری به بازارسازان حرفه‌ای نیاز دارد؛ افرادی که هنر را نه صرفاً کالایی برای خریدوفروش، بلکه حوزه‌ای متشکل از دانش، اعتبار، سرمایه، ارتباطات و مسئولیت فرهنگی می‌دانند.
_ بازارساز؛ فراتر از فروشنده و واسطه
تاریخ بازار هنر جهان، نمونه‌های روشنی از تأثیر بازارسازان بر سرنوشت هنرمندان و جریان‌های هنری در اختیار ما قرار می‌دهد که دستکم امتداد آن از ابتدای قرن بیستم تا کنون است: از پل دوران روئل و حمایت مستمر از امپرسیونیست‌ها، امبروز ولار با کشف و معرفی هنرمندان و جریان‌های تازه، دانیل-هنری کان‌وایلر با پشتیبانی از کوبیسم و لئو کاستلی با توسعه شبکه‌ای بین‌المللی برای هنر معاصر تا نمونه های درخشان اخیر چارلز ساچی و لری گاگوسیان.... [و چه الهام بخش که جناب ساچی از بغداد از قلب خاورمیانه بر صحنه پیشرو هنر جهان تکیه زده است] همه این نمونه های قابل رصد نشان دادند که ساختن بازار به فعالیت‌هایی بسیار فراتر از فروش یک اثر نیاز دارد.
این افراد صرفاً منتظر نماندند تا بازار درباره هنرمندان تصمیم بگیرد؛ آن‌ها در شکل‌گیری سلیقه، توسعه ارتباط با مجموعه‌داران، معرفی جریان‌های هنری و ایجاد اعتبار حرفه‌ای مشارکت کردند. البته هر یک از این چهره‌ها در بستر تاریخی و اقتصادی متفاوتی فعالیت داشتند، اما تجربه آن‌ها یک درس مشترک دارد: "بازار هنر زمانی رشد می‌کند که بازیگرانی آگاه، برای آینده آن برنامه داشته باشند."
زهره مهربان با اشاره به اهمیت این تجربه تاریخی می‌گوید: «بازارسازی حرفه‌ای به معنای ایجاد رابطه‌ای بلندمدت میان هنرمند، اثر، مجموعه‌دار و بازار است. فروش یک اثر می‌تواند موفقیتی مقطعی باشد، اما ساختن اعتبار برای یک هنرمند و ایجاد اعتماد پایدار میان بازیگران بازار، فرایندی زمان‌بر و نیازمند شناخت و برنامه‌ریزی است.»
_ خاورمیانه؛ فرصت بزرگ، مسئولیت بزرگ‌تر
برخی کشورهای منطقه با توسعه زیرساخت‌های فرهنگی، برگزاری رویدادهای بین‌المللی، تأسیس و گسترش موزه‌ها و جذب مجموعه‌داران، ظرفیت تازه‌ای برای بازار هنر منطقه ایجاد کرده‌اند. دوحه، دبی، ابوظبی، جده، تهران، ریاض و العلا و ... می‌توانند در شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده‌تر از ارتباطات هنری منطقه‌ای و بین‌المللی نقش ایفا کنند.
با این حال، از نگاه مدیر گالری ماد، وجود زیرساخت و سرمایه به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک بازار بالغ نیست. بازار حرفه‌ای به شبکه‌ای متصل از گالری‌ها، هنرمندان، مشاوران هنری، مجموعه‌داران، حراج‌ها، موزه‌ها، پژوهشگران و رسانه‌های تخصصی نیاز دارد؛ شبکه‌ای که در آن، هر بازیگر وظیفه خود را بشناسد و بتواند به رشد دیگر بخش‌ها نیز کمک کند.
زهره مهربان می‌افزاید: «خاورمیانه نباید تنها به مقصدی برای خرید آثار هنری یا برگزاری رویدادهای پرمخاطب تبدیل شود. منطقه باید توانایی کشف و معرفی هنرمندان، توسعه مجموعه‌های معتبر، تولید دانش هنری و مشارکت در شکل‌دادن به روایت جهانی هنر را نیز داشته باشد.»
این هدف مستلزم آن است که ارتباط میان مراکز هنری منطقه از سطح رقابت برای جذب مخاطب و سرمایه فراتر رود. همکاری نمایشگاهی، تبادل مجموعه‌ها، معرفی متقابل هنرمندان و ایجاد ارتباط میان مجموعه‌داران کشورهای مختلف می‌تواند به شکل‌گیری بازاری منطقه‌ای کمک کند؛ بازاری که در آن، دبی و ابوظبی، دوحه، ریاض و تهران به‌جای جزایری جداگانه، در شبکه‌ای از فرصت‌ها و همکاری‌های حرفه‌ای قرار گیرند.
_ اعتماد؛ زیرساخت نامرئی بازار هنر
یکی از مهم‌ترین درس‌های تاریخ بازار هنر، نقش اعتماد در شکل‌گیری ارزش پایدار است. اعتماد تنها از شهرت یک گالری یا نام یک حراج به وجود نمی‌آید؛ بلکه حاصل مجموعه‌ای از رفتارهای حرفه‌ای، از شناخت اثر و هنرمند تا ثبت سوابق، مستندسازی، توجه به اصالت، شفافیت در معامله و حفظ ارتباط با مجموعه‌داران است.
به باور زهره مهربان، کیوریتور و مدیر هنری هرچه بازار هنر خاورمیانه گسترش می‌یابد، ضرورت تقویت این زیرساخت‌ها نیز بیشتر می‌شود. مجموعه‌دار باید بتواند درباره پیشینه اثر، وضعیت مالکیت، سوابق نمایشگاهی و اطلاعات مستند آن شناخت کافی به دست آورد. هنرمند نیز به سازوکاری نیاز دارد که مسیر حرفه‌ای او را ثبت کند و امکان ارزیابی آثارش را در بستر تاریخی و هنری فراهم آورد.
مدیر گالری ماد تأکید می‌کند که بازارسازی حرفه‌ای نباید با افزایش مصنوعی قیمت‌ها یا ایجاد هیجان کوتاه‌مدت اشتباه گرفته شود. ارزش پایدار، زمانی شکل می‌گیرد که اعتبار هنرمند، کیفیت اثر، سابقه حرفه‌ای و اعتماد خریداران در طول زمان تقویت شوند. در چنین بازاری، منافع هنرمند و مجموعه‌دار الزاماً در برابر یکدیگر قرار نمی‌گیرند؛ بلکه می‌توانند در چارچوب رابطه‌ای حرفه‌ای و بلندمدت همسو شوند.
_ هنرمند، مجموعه‌دار و بازار؛ سه ضلع یک رابطه پایدار
بازارساز حرفه‌ای باید بتواند میان نیازهای متفاوت هنرمند و مجموعه‌دار ارتباط برقرار کند. هنرمند به فرصت نمایش، معرفی دقیق، ارتباط با مخاطبان تازه و امکان ادامه فعالیت نیاز دارد؛ درحالی‌که مجموعه‌دار به شناخت، اطلاعات معتبر، اطمینان از اصالت و چشم‌اندازی روشن برای انتخاب آثار اهمیت می‌دهد.
این ارتباط با فروش‌های مقطعی به بلوغ نمی‌رسد. برنامه‌ریزی نمایشگاهی، مهندسی دقیق رسانه ای ، تولید محتوای پژوهشی، انتشار کاتالوگ، ایجاد سابقه مستند، برای آثار و معرفی هنرمندان به شبکه‌های حرفه‌ای می‌تواند به شکل‌گیری رابطه‌ای ماندگارتر کمک کند.
زهره مهربان، از منظر تجربه مدیریت گالری ماد، بر اهمیت این پیوند تأکید دارد: «بازار هنر زمانی می‌تواند به رشد واقعی برسد که هنرمند فقط در زمان برگزاری نمایشگاه دیده نشود و ارتباط با مجموعه‌دار نیز به یک معامله محدود نماند. استمرار معرفی، شناخت و اعتماد است که امکان شکل‌گیری یک مسیر حرفه‌ای را فراهم می‌کند.»
در خاورمیانه، این رویکرد می‌تواند به‌ویژه برای هنرمندان جوان و جریان‌هایی که هنوز در بازار بین‌المللی به‌خوبی شناخته نشده‌اند، اهمیت داشته باشد. بازارساز باید بتواند میان ظرفیت هنری و فرصت اقتصادی ارتباط برقرار کند، بی‌آنکه ارزش هنرمند را به قیمت فروش یک اثر تقلیل دهد.
_ از بازارهای ملی تا اکوسیستم منطقه‌ای
یکی از ضرورت‌های آینده هنر خاورمیانه، ایجاد ارتباط میان بازارهای ملی و ظرفیت‌های بین‌المللی است. این هدف تنها با حضور در آرت‌فرها یا فروش آثار به مجموعه‌داران خارجی محقق نمی‌شود؛ بلکه به شناخت استانداردهای حرفه‌ای، ارتباطات مستمر، مستندسازی دقیق، محتوای چندزبانه و توانایی معرفی هنر منطقه در چارچوب گفت‌وگوی جهانی نیاز دارد.
به گفته زهره مهربان، رسانه‌های تخصصی، پژوهشگران و نهادهای فرهنگی نیز در این مسیر نقشی تعیین‌کننده دارند. بازار هنر بدون اطلاعات معتبر، نقد حرفه‌ای و ثبت تاریخ فعالیت‌های هنری، بخشی از حافظه خود را از دست می‌دهد. مستندسازی نمایشگاه‌ها، معرفی جریان‌های هنری و ثبت سوابق هنرمندان، علاوه بر ارزش فرهنگی، می‌تواند به افزایش شناخت و اعتماد در بازار کمک کند.
گالری ماد نیز در چنین چشم‌اندازی می‌تواند به‌عنوان بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر از تعامل میان هنرمندان، مجموعه‌داران و نهادهای فرهنگی تعریف شود؛ شبکه‌ای که هدف آن تنها عرضه آثار نیست، بلکه توسعه شناخت و ایجاد ارتباطات پایدار است.
_ زهره مهربان : بازار را باید ساخت، نه اینکه منتظر شکل‌گیری آن ماند
تجربه بازارسازان بزرگ تاریخ هنر نشان می‌دهد که بازارهای اثرگذار، محصول تصمیم‌های آگاهانه، روابط حرفه‌ای و سرمایه‌گذاری مستمر بر اعتبار هنرمندان بوده‌اند. این تجربه برای خاورمیانه نیز قابل استفاده است، مشروط بر آنکه آموزه‌های تاریخی با ویژگی‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی منطقه تطبیق داده شوند.
زهره مهربان ، بنیان‌گذار و مدیر گالری ماد معتقد است آینده هنر خاورمیانه به توانایی بازیگران آن در ایجاد یک اکوسیستم حرفه‌ای وابسته است؛ اکوسیستمی که در آن، هنرمند امکان رشد داشته باشد، مجموعه‌دار با اطمینان تصمیم بگیرد، گالری بتواند برنامه‌ای بلندمدت دنبال کند و نهادهای فرهنگی و رسانه‌ها در ثبت و توسعه این مسیر مشارکت داشته باشند.
در چنین شرایطی، موفقیت بازار هنر نه فقط با رقم معاملات، بلکه با شمار هنرمندانی سنجیده می‌شود که مسیر حرفه‌ای پایداری پیدا می‌کنند، مجموعه‌هایی که به منابع فرهنگی معتبر تبدیل می‌شوند و ارتباطاتی که فراتر از یک نمایشگاه یا فصل فروش ادامه می‌یابند.
هنر خاورمیانه برای رسیدن به جایگاهی ماندگار در بازار جهانی، به بازارسازانی نیاز دارد که بتوانند میان سرمایه و فرهنگ، میان هنرمند و مجموعه‌دار و میان ظرفیت‌های محلی و شبکه‌های بین‌المللی پیوند برقرار کنند. این همان درسی است که تاریخ بازار هنر پیش روی منطقه می‌گذارد: بازار بزرگ، صرفاً جایی برای معامله آثار نیست؛ ساختاری است که باید با دانش، اعتماد و چشم‌اندازی روشن برای آینده ساخته شود.
