سیدمحمد عمرانی: اقتصاد اعتماد، سرمایه پنهان بازار جهانی هنر
کارشناس اقتصاد هنر : اگر سرمایه، سوخت اقتصاد هنر باشد، اعتماد موتور محرک آن است؛ سرمایهای نامرئی که طی دههها و گاه قرنها شکل میگیرد و بدون آن، هیچ بازار هنری پایداری ایجاد نمیشود.
ایران آرت: سیدمحمد عمرانی : کارشناس اقتصاد هنر : بازار جهانی هنر را نمیتوان تنها با اعداد، رکوردهای فروش یا قیمت آثار هنری توضیح داد. در پس میلیاردها دلار گردش مالی این بازار، سرمایهای وجود دارد که ارزش آن از بسیاری از آثار هنری نیز بیشتر است؛ «اعتماد».
اگر سرمایه، سوخت اقتصاد هنر باشد، اعتماد موتور محرک آن است؛ سرمایهای نامرئی که طی دههها و گاه قرنها شکل میگیرد و بدون آن، هیچ بازار هنری پایداری ایجاد نمیشود.
برخلاف بسیاری از بازارهای کالایی، ارزش یک اثر هنری تنها به مواد اولیه، هزینه تولید یا حتی مهارت هنرمند وابسته نیست. آنچه یک اثر را به دارایی فرهنگی و اقتصادی تبدیل میکند، شبکهای از اعتماد میان هنرمند، گالری، موزه، مجموعهدار، کارشناس، حراجگذار، بیمهگر و خریدار است. هرچه این شبکه منسجمتر و شفافتر باشد، ارزش اقتصادی آثار نیز افزایش مییابد.

به همین دلیل است که بزرگترین مراکز هنری جهان، پیش از آنکه بازار فروش باشند، نهادهای اعتمادساز هستند. لندن، نیویورک، پاریس، بازل، هنگکنگ یا امروز تهران، دبی، دوحه، جده ، ابوظبی ... تنها محل معامله آثار هنری نیستند؛ آنها اکوسیستمهایی هستند که اعتبار، اصالت و شفافیت را تولید میکنند. در چنین فضاهایی، خریدار تنها یک تابلو یا مجسمه نمیخرد؛ او به اعتبار مجموعهای از نهادهای حرفهای اعتماد میکند.
در دهههای اخیر، بسیاری از کشورها دریافتهاند که توسعه اقتصاد هنر صرفاً با ساخت موزه یا برگزاری یک آرتفر محقق نمیشود. زیرساخت فیزیکی تنها بخشی از ماجراست.
آنچه بازار را به حرکت درمیآورد، شکلگیری نهادی است که اعتماد را میان بازیگران مختلف ایجاد کند؛ از نظام کارشناسی و ثبت سوابق آثار گرفته تا قوانین مالکیت، بیمه، حملونقل تخصصی، شفافیت مالی و دسترسی آزاد به اطلاعات بازار.
به همین دلیل، اقتصاد هنر در کشورهای توسعهیافته بیش از آنکه بر تبلیغات استوار باشد، بر اعتبار استوار است.
گالریهای معتبر، دههها زمان صرف میکنند تا اعتماد مجموعهداران را به دست آورند. موزهها با پژوهش، مستندسازی و نمایش آثار، به اعتبار هنرمندان میافزایند. خانههای حراج، با رعایت استانداردهای حرفهای، امنیت معامله را تضمین میکنند و رسانههای تخصصی، با نقد، تحلیل و اطلاعرسانی مستمر، به شفافیت بازار کمک میکنند. هر یک از این حلقهها، بخشی از سرمایه ناملموس اقتصاد هنر را شکل میدهند.

در سالهای اخیر، مفهوم اعتماد اهمیت بیشتری نیز پیدا کرده است. گسترش فروش آنلاین، ظهور پلتفرمهای دیجیتال، افزایش معاملات فرامرزی و ورود فناوریهای نوین، بازار هنر را به فضایی جهانیتر تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، خریدار ممکن است اثری را از هزاران کیلومتر دورتر خریداری کند، بدون آنکه هرگز هنرمند یا فروشنده را ملاقات کرده باشد. در اینجا نیز آنچه معامله را ممکن میکند، اعتماد به اطلاعات، اصالت اثر، اعتبار فروشنده و پشتوانه نهادهای حرفهای است.
از منظر اقتصادی، اعتماد هزینه مبادله را کاهش میدهد. هرچه اعتماد بیشتر باشد، سرعت گردش سرمایه افزایش مییابد، ریسک سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند و بازار توان جذب سرمایههای بزرگتر را خواهد داشت.
به همین دلیل، کشورهایی که توانستهاند نهادهای حرفهای و شفاف ایجاد کنند، امروز سهم بیشتری از بازار جهانی هنر را در اختیار دارند؛ حتی اگر سابقه تاریخی آنها در تولید هنر، از برخی کشورهای دیگر کمتر باشد.
نکته مهم دیگر آن است که اعتماد، تنها برای سرمایهگذاران سودآور نیست؛ بلکه به سود هنرمندان نیز هست. هنرمندی که در یک ساختار حرفهای فعالیت میکند، فرصت بیشتری برای دیدهشدن، حضور در مجموعههای معتبر، نمایش در موزهها و ورود به بازارهای بینالمللی پیدا میکند. در چنین شرایطی، ارزش آثار او نه بر اساس هیجانهای کوتاهمدت، بلکه بر پایه یک مسیر حرفهای و قابل ارزیابی شکل میگیرد.
اقتصاد هنر امروز بیش از هر زمان دیگری به اقتصاد دانش و اطلاعات نزدیک شده است. مجموعهداران پیش از خرید، سابقه نمایش آثار، رزومه هنرمند، کیفیت پژوهشها، نقدهای منتشرشده و جایگاه گالری را بررسی میکنند.
سرمایهگذاری در هنر دیگر صرفاً یک انتخاب احساسی نیست؛ تصمیمی اقتصادی است که بر داده، تحلیل و اعتبار استوار شده است.
به همین دلیل، آینده بازار جهانی هنر را تنها کشورهایی رقم نخواهند زد که سرمایه مالی بیشتری در اختیار دارند؛ بلکه آن دسته از کشورها موفقتر خواهند بود که بتوانند نهادهای قابل اعتماد، قوانین شفاف، رسانههای تخصصی مستقل و شبکههای حرفهای مؤثر ایجاد کنند. سرمایه مالی میتواند موزه بسازد یا آرتفر برگزار کند، اما اعتماد را نمیتوان خرید؛ اعتماد حاصل استمرار، شفافیت و عملکرد حرفهای است.
شاید مهمترین تحول اقتصاد هنر در قرن بیستویکم نیز همین باشد؛ تغییر نگاه از «فروش اثر هنری» به «ساخت اکوسیستم اعتماد».
در این الگو، اثر هنری تنها محصول نهایی یک زنجیره گسترده است؛ زنجیرهای که از آموزش، پژوهش و تولید آغاز میشود، با گالریها، موزهها، رسانهها، مجموعهداران و نهادهای تخصصی ادامه مییابد و در نهایت به بازاری پایدار و بینالمللی میرسد.

بزرگترین دارایی بازار جهانی هنر، نه گرانترین نقاشیها و مجسمهها، بلکه اعتمادی است که طی سالها میان بازیگران این بازار شکل گرفته است. هر کشوری که بتواند این سرمایه نامرئی را ایجاد و حفظ کند، نهتنها سهم بیشتری از اقتصاد هنر جهان خواهد داشت، بلکه جایگاه فرهنگی و قدرت نرم خود را نیز در عرصه بینالمللی تثبیت خواهد کرد.
هنر، پیش از آنکه بازار آثار باشد، بازار اعتماد است و آینده این اقتصاد، بیش از هر چیز به کیفیت همین اعتماد وابسته خواهد بود.