اثر مهدی سحابی در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین /بازخوانی هویت تاریخی
این اثر مهدی سحابی از سری آثار بسیار خاص اوست که بر بازخوانی حافظه تاریخی و هویت تصویری ایران متمرکز است.
ایران آرت : بانک اقتصاد نوین ، نخستین بانک خصوصی ایران، از بدو تاسیس، حضوری پررنگ در هنر ایران داشته و با گردآوری گنجینه ای فاخر و تاسیس گالری نوین، چهره ای پیشگام در نمایش زیست بوم هنر ایران ارائه داده است.
یکی از آثار گنجینه بانک اقتصاد نوین ، اثر درخشانی از استاد زنده یاد مهدی سحابی ست؛ اثر بدون عنوان از مجموعه هخامنشی، با ابعاد ۱۱۰×۹۰ سانتی‌متر و تکنیک ترکیب مواد که نمونه‌ای قابل تأمل از مواجهه هنر معاصر با میراث تاریخی و فرهنگی ایران است.
مهدی سحابی (۱۴ بهمن ۱۳۲۲ – ۱۸ آبان ۱۳۸۸) مترجم، نویسنده، روزنامه‌نگار، نقاش، مجسمه‌ساز و عکاس ایرانی بود. نام او با ترجمه ارزشمند رمان "در جستجوی زمان از دست رفته" نوشته مارسل پروست پیوند خورده اما در دو دهه اخیر نقاشی ها و مجسمه های او بیش از پیش با اقبال روبرو شده است؛ این اثر او که در گنجینه گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود، از کارهای منحصر به فرد سحابی ست؛
این کار از مجموعه "هخامنشی " ست که در بزرگ ترین نمایشگاهی که برای سحابی برگزار شد [ مروری بر آثار مهدی سحابی در موزه هنرهای معاصر تهران پاییز ۱۴۰۰ به کیوریتوری مژده طباطبائی ] از این مجموعه با ستایش بسیار یاد شد.
سحابی در این اثر، به‌جای بازنمایی مستقیم تاریخ یا بازسازی تصویری یک دوره باستانی، از نشانه‌های نوشتاری و عناصر برگرفته از هنر و تمدن هخامنشی بهره می‌گیرد تا رابطه‌ای چندلایه میان گذشته، حافظه فرهنگی و تجربه انسان معاصر شکل دهد.
اثر مهدی سحابی از مجموعه هخامنشی، ترکیبی از نوشتار، حجم، بافت و نشانه‌های تمدنی است که در یک ساختار چندلایه به گفت‌وگو درمی‌آیند. تضاد میان سطح و برجستگی، تقابل رنگ‌های خاکی و تأکیدهای رنگی، و هم‌نشینی خط با نقش‌برجسته، از مهم‌ترین مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی آن هستند.
شاید مهم‌ترین دستاورد اثر، تبدیل میراث تاریخی از یک امر متعلق به گذشته به حضوری زنده در تجربه بصری امروز باشد؛ حضوری که نه از طریق بازسازی تاریخ، بلکه با کنار هم قرار دادن قطعات، نشانه‌ها و لایه‌های حافظه شکل می‌گیرد. سحابی در این اثر، گذشته را به نمایش نمی‌گذارد؛ بلکه امکان دوباره دیدن و خواندن آن را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.
_ هم‌نشینی سطح و حجم
نخستین ویژگی اثر مهدی سحابی که در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود هم‌نشینی دو عنصر متمایز است: سطحی گسترده با زمینه‌ای نخودی و خطوط خوشنویسانه تیره که به‌صورت مورب و پیوسته در سراسر آن حرکت می‌کنند و قطعه‌ای برجسته با نقوش و ساختاری یادآور نقش‌برجسته‌های باستانی که در بخش پایینی ترکیب قرار گرفته است. این دو بخش، اگرچه از نظر جنس، بافت و زبان بصری متفاوت‌اند، در کنار یکدیگر ساختاری واحد و معنادار ایجاد می‌کنند.
اتفاقن در ترکیب‌بندی اثر، سطح نوشتاری بخش عمده فضای بصری را اشغال می‌کند و همچون یک پرده تاریخی، بخش بالایی و میانی تصویر را دربرمی‌گیرد. در مقابل، عنصر برجسته در قسمت پایین، با خروج از محدوده سطح اصلی، نوعی عمق و بُعد فضایی به ترکیب می‌بخشد.
این تقابل میان سطح و حجم، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زیبایی‌شناختی اثر است. صفحه نوشتاری، ماهیتی دوبعدی و نشانه‌ای دارد؛ درحالی‌که قطعه برجسته، با حضور فیزیکی و سایه‌های طبیعی خود، بر واقعیت مادی و جسمانی اثر تأکید می‌کند. قرارگیری این دو عنصر در کنار یکدیگر، مخاطب را با دو شیوه متفاوت ثبت تاریخ مواجه می‌سازد: تاریخِ نوشته‌شده و تاریخِ مجسم‌شده.
_خوشنویسی؛ زبان، حافظه و تکرار
خطوط فارسی‌گونه‌ای که سطح اثر را پوشانده‌اند، صرفاً جنبه تزئینی ندارند. تراکم نوشته‌ها، تکرار سطرها و حرکت مورب قلم، نوعی ریتم بصری ایجاد می‌کند که نگاه مخاطب را در سراسر سطح به گردش درمی‌آورد.
در اینجا نوشتار، علاوه بر کارکرد زبانی، به یک عنصر تصویری تبدیل شده است. خوانایی کامل متن در مواجهه نخست اهمیت کمتری از حضور مادی خط، حرکت قلم و انباشت نشانه‌ها دارد. گویی مهدی سحابی با تبدیل نوشتار به بافتی تصویری، به نقش زبان در انتقال حافظه تاریخی اشاره می‌کند.
_ عنصر هخامنشی؛ بازگشت یک نشانه تمدنی
قطعه برجسته در بخش پایین اثر، با نقوش منحنی، آرایه‌های تکرارشونده و ساختار حجمی خود، یادآور زبان تصویری هنر ایران باستان است. حضور این عنصر، اثر مهدی سحابی که در کلکسیون گالری نوین بانک اقتصاد نوین نگهداری می شود را از یک ترکیب انتزاعی مبتنی بر خط فراتر می‌برد و آن را به قلمرو حافظه تمدنی پیوند می‌دهد.
نکته مهم آن است که سحابی این نشانه تاریخی را به شکل یک تصویر مستقل و کامل عرضه نمی‌کند؛ بلکه آن را به‌صورت قطعه‌ای جداشده و تا حدی پوشیده در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. همین وضعیت، احساس مواجهه با یک شیء باقی‌مانده از گذشته را تقویت می‌کند؛ شیئی که بخشی از هویت اولیه خود را حفظ کرده، اما از بستر تاریخی و معماری اصلی‌اش جدا شده است.
_ متریال و بافت؛ اهمیت حضور ماده
انتخاب تکنیک ترکیب مواد در این اثر، نقشی اساسی در شکل‌گیری مفهوم آن دارد. تفاوت میان سطح کاغذمانند و قطعه برجسته، صرفاً تفاوتی فنی نیست؛ بلکه به اثر امکان می‌دهد تا از محدوده نقاشی دوبعدی عبور کند و به قلمرو شیء هنری و نوعی ساختار شبه‌مجسمه‌وار نزدیک شود.
بافت ناصاف و لبه‌های نامنظم سطح نوشتاری، در کنار برجستگی‌ها و فرورفتگی‌های عنصر پایینی، بر کیفیت فیزیکی مواد تأکید می‌کنند. مخاطب نه‌تنها با یک تصویر، بلکه با مجموعه‌ای از سطوح و مواد مواجه است که هرکدام کیفیت زمانی و حسی متفاوتی دارند. این ویژگی، نوعی حس فرسودگی، قدمت و باقی‌ماندگی را به ترکیب منتقل می‌کند.
_ پالت رنگی مبتنی بر کهنگی و اصالت
مهدی سحابی در این اثر از پالت رنگی نسبتاً محدود اما معناداری استفاده کرده است. زمینه نخودی و خاکی، خطوط قهوه‌ای تیره و قطعه برجسته با طیف‌های سبز متمایل به خاکستری و سفید، فضایی نزدیک به رنگ‌مایه‌های اشیای تاریخی و آثار فرسوده در گذر زمان ایجاد می‌کنند.
در این میان، نوار قرمز در بخش میانی و پایینی ترکیب، مهم‌ترین نقطه تأکید رنگی است. این نوار با نوشته‌های سبزرنگ خود، در برابر رنگ‌های خنثی و خاکی اثر قرار می‌گیرد و توجه مخاطب را به محل اتصال دو بخش اصلی جلب می‌کند.
از منظر زیبایی‌شناسی، این تضاد رنگی مانع از یکنواختی ترکیب شده و به آن کیفیتی معاصر می‌بخشد؛ گویی گذشته تاریخی در مواجهه با نشانه‌ای از زمان حال قرار گرفته است.
_ عبور از قاب متعارف نقاشی
یکی از ویژگی‌های قابل توجه این اثر از مجموعه هخامنشی مهدی سحابی، نحوه برخورد با فضای تصویری است. قطعه برجسته از محدوده صفحه نوشتاری بیرون آمده و بخشی از آن در زیر سطح اصلی قرار گرفته است. این هم‌پوشانی، نوعی ابهام فضایی ایجاد می‌کند: آیا عنصر تاریخی از زیر لایه نوشتاری آشکار می‌شود یا نوشته‌ها همچون پوششی بر روی آن قرار گرفته‌اند؟
این ابهام، رابطه‌ای بصری میان پنهان‌شدن و آشکارشدن ایجاد می‌کند؛ رابطه‌ای که می‌توان آن را استعاره‌ای از وضعیت حافظه تاریخی دانست. گذشته نه کاملاً ناپدید شده و نه به‌طور کامل در دسترس است؛ بلکه در لایه‌های مختلف زمان حضور دارد و تنها بخش‌هایی از آن امکان ظهور پیدا می‌کنند.
_ خوانش مفهومی؛ تاریخ به‌مثابه حافظه زنده
در سطح مفهومی، اثر را می‌توان مواجهه‌ای میان دو شکل از میراث فرهنگی ایران دانست: میراث نوشتاری و میراث تصویری. خط، حامل زبان، اندیشه و ثبت تجربه انسانی است؛ درحالی‌که نقش‌برجسته، نشانه‌ای از قدرت تصویر در ماندگارکردن جهان‌بینی و هویت تمدنی یک دوره تاریخی است.
هم‌نشینی این دو، گذشته را به یک موضوع صرفاً باستان‌شناختی تبدیل نمی‌کند، بلکه آن را در بستر تجربه امروز قرار می‌دهد. سحابی به‌جای بازسازی شکوه امپراتوری هخامنشی، از بقایای نشانه‌های آن استفاده می‌کند؛ رویکردی که امکان تأمل درباره فاصله میان تمدن تاریخی و انسان معاصر را فراهم می‌آورد.
این اثر را می‌توان در امتداد رویکردهای هنر معاصر در استفاده از مواد، نشانه‌ها، نوشتار و ارجاعات تاریخی بررسی کرد. سحابی از مرزهای متعارف نقاشی عبور می‌کند و با ترکیب عناصر تصویری و حجمی، زبانی میان‌رشته‌ای می‌سازد.
اهمیت این رویکرد در آن است که تاریخ را به یک تصویر تزئینی یا موضوعی برای نوستالژی تقلیل نمی‌دهد؛ بلکه آن را به ماده‌ای برای خلق معنا تبدیل می‌کند.
_گالری نوین بانک اقتصاد نوین
بانک اقتصاد نوین www.enbank.ir نخستین بانک خصوصی ایران، از همان سال‌های آغازین فعالیت خود در مرداد ۱۳۸۰، نگاهی فراتر از مناسبات متعارف اقتصادی به مفهوم توسعه داشت؛ نگاهی که فرهنگ و هنر را نه حوزه‌ای حاشیه‌ای، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از سرمایه اجتماعی و فرهنگی کشور می‌دانست.
در بیش از دو دهه گذشته، بانک اقتصادنوین با گردآوری مجموعه‌ای ارزشمند از آثار هنری برجسته ایران، گنجینه‌ای متشکل از بیش از یکصد اثر از هنرمندان نامدار و جریان‌ساز هنر مدرن و معاصر را شکل داده است؛ گنجینه‌ای که تنها یک مجموعه سازمانی نیست، بلکه روایتی تصویری از بخشی از تاریخ هنر ایران در سال‌های اخیر به شمار می‌رود.
تأسیس گالری نوین و برگزاری نمایشگاه‌های ادواری از آثار این مجموعه نیز نشان داد که بانک اقتصاد نوین هنر را صرفاً برای نگهداری در مخازن و فضاهای اداری گردآوری نکرده است، بلکه کوشیده است امکان دیده‌شدن و گفت‌وگو پیرامون این آثار را برای مخاطبان و جامعه هنری فراهم آورد. در دورانی که بسیاری از آثار شاخص هنر معاصر ایران در مجموعه‌های خصوصی دور از دسترس عموم نگهداری می‌شوند، نمایش عمومی این آثار به معنای مشارکت در گردش فرهنگی و تقویت ارتباط جامعه با میراث هنری معاصر است.
امروزه در جهان، نهادهای مالی بزرگ تنها با شاخص‌های اقتصادی سنجیده نمی‌شوند. نقش آنان در ارتقای کیفیت زندگی، توسعه فرهنگی و حمایت از خلاقیت نیز بخشی از اعتبار و جایگاه اجتماعی آنها را شکل می‌دهد. تجربه بسیاری از بانک‌ها و مؤسسات مالی معتبر جهان نشان می‌دهد که هنر می‌تواند پلی میان اقتصاد، فرهنگ و جامعه باشد؛ پلی که از رهگذر آن، سرمایه مالی به سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود.
همزمان با فرارسیدن بیست‌وپنجمین سال تأسیس بانک اقتصاد نوین، این نهاد اقتصادی موفق در نقطه‌ای مهم از تاریخ خود ایستاده است؛ نقطه‌ای که می‌تواند آغازگر فصلی تازه در نسبت میان اقتصاد و فرهنگ باشد.
مدیران بانک اقتصاد نوین در تدارک ارائه تعریفی نوین از حضور یک نهاد مالی در عرصه هنر هستند؛ تعریفی که از مرز مجموعه‌داری و نمایش آثار فراتر رفته و بر حمایت مؤثر از زیست‌بوم هنر ایران، تقویت اقتصاد خلاق، گسترش دسترسی عمومی به هنر و ایجاد بسترهای تازه برای تعامل میان هنرمندان، مخاطبان و بخش خصوصی استوار خواهد بود.
در شرایطی که جوامع امروز بیش از هر زمان دیگری به سرمایه‌های فرهنگی برای تقویت امید اجتماعی، گفت‌وگوی جمعی و بازآفرینی هویت نیاز دارند، ورود فعال و هدفمند نهادهای اقتصادی به حوزه هنر می‌تواند نقشی فراتر از حمایت مالی ایفا کند. چنین حضوری در واقع سرمایه‌گذاری بر آینده فرهنگی جامعه است؛ آینده‌ای که در آن توسعه اقتصادی و توسعه فرهنگی در امتداد یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
ربع قرن فعالیت بانک اقتصاد نوین، فرصت مناسبی ست تا این بانک بار دیگر نقش پیشگام خود را به نمایش بگذارد؛ این بار نه فقط در عرصه بانکداری خصوصی، بلکه در شکل‌دهی به الگویی تازه از مشارکت نهادهای اقتصادی در حیات فرهنگی و هنری ایران.
