محبوبه کاظمی و نستعلیق میرعماد الحسنی از متروپولیتن نیویورک، لوور پاریس تا حراج باران

موسس و مدیر حراج باران، حراج تخصصی خط خوشنویسی و هنرهای ایرانی اسلامی، به بهانه تحلیل قطعه خوشنویسی درخشان میرعماد الحسنی که در نخستین دوره این حراج چکش خورد، نکات ی جالب توجه درباره آثاری که از "قله نستعلیق" در موزه های مهم دنیا نگاهداری می شود ارائه می کند.

ایران آرت: محبوبه کاظمی، موسس و مدیر حراج باران، نخستین حراج خط، خوشنویسی و هنرهای ایرانی اسلامی در خاورمیانه ، که پاییز ۱۳۹۵ یک قطعه اثر از میرعماد الحسنی در حراجی زیر نظر او صاحب رکورد جهانی ۲۰۰ هزار دلاری شد، می گوید:

"میرعماد الحسنی قزوینی (۱۵۵۴_ ۱۶۱۵میلادی) از سرآمدان خوشنویسی فارسی در دورهٔ صفوی است که خط نستعلیق را به اوج ظرافت و شیواترین نسبت‌ها رساند؛ نام او همچنان مرجع و معیار زیبایی نستعلیق در ایران ، خاورمیانه و دنیا تلقی می‌شود. هنرمندی که در ادبیات هنر جهان به‌عنوان «معیار سنجش نستعلیق» شهرت دارد.

حضور آثار او در مهم ترین موزه های دنیا، جایگاه جهانی میرعماد را به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین خوشنویسان تاریخ تثبیت کرده است."

محبوبه کاظمی در توضیح بیشتر آثاری که از میرعماد الحسنی در موزه های معتبر دنیا می گوید:

"پنج مرکز فوق العاده مورد توجهی که آثاری از میرعماد را نگاهداری می کنند می توانم به:

موزه متروپولیتن نیویورک (The Met)

موزه لوور (بخش هنرهای اسلامی)

موزه هنرهای اسلامی برلین

کتابخانه بریتانیا (British Library)

موزه توپقاپی استانبول اشاره کنم."

او درباره آثار میرعماد در موزه متروپولیتن گفت:" تصویر یکی از قطعه‌ نستعلیق هایی که از میرعماد در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود را در این مطلب می بینید، نمونه‌ای از شکوه نستعلیق موزون است که به زعم من گوشه ای از میراث بشری ست؛ مجموعه متروپولیتن حاوی صفحات خوشنویسی از «آلبوم سنت پترزبورگ» است که نمونه‌های برجسته خط نستعلیق است که ریتم خیره کننده خوشنویسی و نهایت ظرافت خطوط و ترکیب‌حروف همه تئوریسین های هنری را انگشت به دهان کرده است.

گفته می شود به همت هنردوستان ایتالیایی و آمریکایی این مجموعهٔ نفیس به صورت لیمیتد ادیشن به چاپ هم رسیده است."

کاظمی درباره آثار میرعماد در لوور پاریس می گوید: "در موزه لوور پاریس نیز صفحات خطی منتسب به میرعماد و آلبوم‌های نستعلیق وی در مجموعه‌های مرتبط با هنرمندان ایرانی دوره صفوی نگهداری می‌شود. البته غیر از موارد یاد شده نمونه‌های متعدد از آثار او در کتب و آلبوم‌های خطی دوره صفوی با سبک نستعلیق کلاسیک وجود دارد که در کلکسیون‌های خصوصی و گالری‌ها نیز قابل مشاهده هستند."

موسس و مدیر حراج باران، درباره اثری که در نخستین حراج باران با ثبت قیمت ۶۰۰ میلیون تومان (حدود ۲۰۰ هزار دلار) رکورد بالاترین فروش را به خود اختصاص داد گفت:

" این قطعه خوشنویسی در ابعاد ۱۴×۶/۵ سانتی متر که سال خلق آن ۱۶۱۱ میلادی تخمین زده می شود نمونه‌ای شاخص از تثبیت نهایی خط نستعلیق ایرانی به دست بزرگ‌ترین استاد تاریخ آن، میرعماد الحسنی قزوینی است؛ هنرمندی که در ادبیات هنر جهان به‌عنوان «معیار سنجش نستعلیق» شناخته می‌شود. رکوردشکنی این اثر در حراج باران، حاصل هم‌زمان چند عامل کلیدی است:

_نام میرعماد به‌عنوان قله نستعلیق

_کیفیت ممتاز خط و ترکیب‌بندی

_اصالت تاریخی و سلامت اثر

_ کمیابی آثار قابل عرضه از میرعماد در بازار بود.

این قطعه، نه صرفاً یک اثر خوشنویسی، بلکه سندی از اوج زیبایی‌شناسی ایرانی در دوره صفوی است؛ اثری که هم برای مجموعه‌داران و هم برای تاریخ هنر، جایگاهی مرجع و ماندگار دارد."

محبوبه کاظمی در تحلیل قطعه خوشنویسی میرعماد که در نخستین حراج باران به فروش رسید می گوید: " از منظر ترکیب‌بندی، اثر با چیدمانی عمودی و متوازن شکل گرفته که ویژگی بارز قطعات ممتاز میرعماد است. کشیده‌های نرم و سنجیده، فاصله‌گذاری‌های حساب‌شده میان حروف و سطور، و گردش‌های روان قلم، نوعی ریتم بصری آرام و پیوسته ایجاد کرده‌اند؛ ریتمی که نه به اغراق می‌گراید و نه به خشکی.

در این قطعه، نسبت سفیدی و سیاهی (تعادل فضای مثبت و منفی) به شکلی کاملاً کلاسیک رعایت شده است. هیچ حرفی بر دیگری سایه نمی‌اندازد و هر واژه در جایگاه طبیعی خود نشسته است؛ ویژگی‌ای که از «اعتدال طلایی» نستعلیق میرعماد حکایت دارد."

این مدیر هنری و کارشناس آثار خط و خوشنویسی در خاورمیانه می افزاید: "از منظر کیفیت خط، با نستعلیقی در تراز های بالای استاندارد روبه‌رو هستیم:

الف‌ها کشیده اما کنترل‌شده‌اند

دَوَران‌ها نرم و بی‌لکنت‌اند

اتصالات، طبیعی و بی‌تکلف شکل گرفته‌اند

ضرب‌آهنگ قلم نشان می‌دهد که اثر حاصل بداهه‌ای تمرین‌شده است؛ یعنی تسلطی که به مرحله‌ای فراتر از تمرین صرف رسیده و به شهود بصری بدل شده است.

استفاده از مرکب مشکی عمیق بر روی کاغذ کهنه و ارزشمند (احتمالاً آهارمهره‌شده) باعث شده خط، عمق و وقار تاریخی پیدا کند؛ بی‌آنکه به تزئینات اغراق‌آمیز متوسل شود."

محبوبه کاظمی تاکید می کند: " کاغذ اثر، بافتی گرم و کهنه دارد که نشان از قدمت و اصالت آن می‌دهد. حاشیه‌پردازی گل‌وبوته‌ای با رنگ‌های تیره و طلایی، فضایی باشکوه خلق کرده و متن را در مرکز توجه نگاه می‌دارد. قاب‌بندی چندلایه با رنگ‌های مکمل (لاجوردی و صورتی ملایم) نه‌تنها نقش حفاظتی دارد، بلکه به خوانش بصری اثر نیز کمک می‌کند؛ که این الگویی رایج در قطعات نفیس دوره صفوی ست."

محبوبه کاظمی، موسس و مدیر حراج باران در پایان خاطر نشان می کند: "میرعماد الحسنی را به‌درستی تثبیت‌کننده نهایی خط نستعلیق می‌دانند. این میرعماد بود که: نسبت حروف را به تعادل نهایی رساند، نستعلیق را از حالت تجربی به استاندارد کلاسیک بدل کرد، الگویی خلق کرد که تا امروز معیار آموزش و داوری این خط است

این قطعه که در نخستین حراج تخصصی خط خوشنویسی و هنرهای اسلامی در تهران [ حراج باران ] به فروش رسید نمونه‌ای کامل از مکتب میرعماد است؛ مکتبی که بر سادگی، وقار، تعادل و پرهیز از تزیینات افراطی استوار است."

گفتنی ست تاکنون چهار دوره از حراج باران، نخستین حراج تخصصی خط خوشنویسی و هنرهای ایرانی اسلامی در خاورمیانه برپا شده؛ دهها اثر اصیل و هنرهای تمدنی در این چهار دوره ارائه و به فروش رسیده است.