محبوبه کاظمی و شاهکار ۲۰۰ ساله آقا نجف نقاش باشی/ از آیین بزم صفوی تا ظرافت نقاشی لاکی قاجار
این نقاشی منحصر به فرد از خاندان صاحب شناسنامه در تاریخ هنر ایران است: آقا نجف نقاش‌باشی، کاری موزه ای ست که علاوه بر زیبایی شناسی سنتی تصویری، از منظر فرهنگی اجتماعی هم یک منبع مطالعاتی محسوب می شود.
ایران آرت : محبوبه کاظمی دولابی ، بنیانگذار و مدیر حراج باران ، حراج تخصصی خط، خوشنویسی و هنرهای ایرانی اسلامی ، نقاشی منحصر به فرد و بسیار کمیاب "محمدعلی ابن آقا نجف نقاش‌باشی" را معرفی و تحلیل می کند که احتمالن در پنجمین حراج باران به خریداران پیشنهاد خواهد شد.
محبوبه کاظمی می گوید: "تابلوی لاکی اثر "محمدعلی ابن آقا نجف نقاش‌باشی" ، با ابعاد ۷۰ در ۵۰ سانتی‌متر، روایتی تصویری از آیین بزم شاه عباس صفوی را در قالب هنر لاکی دوره قاجار پیش چشم مخاطب می‌گذارد؛ اثری که در آن، تاریخ، تشریفات سلطنتی، موسیقی و ظرافت‌های نقاشی ایرانی در ترکیبی پرجزئیات به هم پیوند خورده‌اند. این تابلو افزون بر موضوع تاریخی خود، از منظر ترکیب‌بندی، رنگ‌پردازی، طراحی پیکره‌ها و شیوه پرداخت سطح، واجد ویژگی‌هایی است که بررسی آن را به تجربه‌ای فراتر از تماشای یک مجلس بزم تبدیل می‌کند."
بنیانگذار و مدیر حراج باران یادآوری می کند:
" ابعاد قابل‌توجه اثر در کنار تراکم شخصیت‌ها و تزئینات، توجه را به مهارت فنی موردنیاز برای اجرای چنین تصویری بر بستر پاپیه‌ماشه جلب می‌کند. این شیوه که بر پایه لایه‌های فشرده کاغذ و مواد چسباننده شکل می‌گیرد، در هنر ایران به‌ویژه در ساخت قلمدان، جعبه‌آینه و دیگر اشیای نفیس کاربرد داشته است. اجرای یک صحنه چندپیکره با این میزان جزئیات بر سطحی به ابعاد ۷۰ در ۵۰ سانتی‌متر، مستلزم دقت در آماده‌سازی زمینه، طراحی و پرداخت نهایی است.
در این تابلو، سطح لاکی بستری برای نمایش هم‌زمان پیکره‌ها، پوشاک، ظروف، سازها و تزئینات معماری شده است. ویژگی مهم اثر، نه صرفاً ابعاد آن، بلکه هماهنگی میان این عناصر متعدد و حفظ انسجام کلی تصویر است؛ ویژگی‌ای که اهمیت مهارت نقاش را در مدیریت یک سطح روایی گسترده نشان می‌دهد."
محبوبه کاظمی دولابی خاطر نشان می کند: بر اساس سنت شناخته شده نقاشی ایرانی ، شاه عباس در بخش مرکزی و بالایی تصویر، بر جایگاهی مرتفع نشسته و با پوشش متمایز، کلاه و سبیل پررنگ خود از دیگر شخصیت‌ها قابل تشخیص است. قرارگیری او در مرکز ترکیب‌بندی، نگاه مخاطب را به نقطه اصلی روایت هدایت می‌کند. در دو سوی شاه، گروه‌هایی از ملازمان و حاضران دیده می‌شوند که با ایستادن، نشستن یا چرخش بدن‌ها، فضای مجلس را شکل داده‌اند.
در بخش پایین تابلو، نوازندگان و رقصندگان با حالت‌های متنوع بدن، ترکیب را از سکون خارج می‌کنند. امتداد دست‌ها، انحنای پیکره‌ها و تفاوت در جهت نگاه‌ها، نوعی حرکت بصری ایجاد می‌کند که چشم را میان شخصیت‌های مختلف به گردش درمی‌آورد. به این ترتیب، تصویر در دو سطح مکمل سازمان یافته است: بخش بالایی با محوریت شاه و تشریفات و بخش پایینی با تأکید بر موسیقی و سرگرمی."
مدیر حراج تخصصی خط، خوشنویسی و هنرهای ایرانی اسلامی، باران، رنگ‌پردازی این نقاشی محمدعلی ابن آقا نجف نقاش‌باشی را یکی از ویژگی‌های چشمگیر اثر می خواند و می گوید: " غلبه رنگ‌های گرم و خاکی، از قهوه‌ای و اخرایی تا قرمزهای تیره و زردهای طلایی است. این طیف رنگی با زمینه نسبتاً تیره نقاشی پیوند می‌خورد و به لباس‌ها، چهره‌ها و جزئیات تزئینی امکان می‌دهد از سطح کلی تصویر متمایز شوند. رنگ قرمز در پوشاک برخی شخصیت‌ها، در کنار زرد و طلایی لباس‌ها و اشیا، نقاط تأکیدی می‌سازد که به توزیع بصری وزن تصویر کمک می‌کنند.
در مقابل، تیرگی زمینه و بخش‌هایی از معماری، عمق و انسجام صحنه را تقویت می‌کند. رنگ‌ها در اینجا تنها برای بازنمایی اشیا به کار نرفته‌اند؛ تکرار و تقابل آنها میان گروه‌های مختلف، ریتمی بصری به وجود آورده که مانع پراکندگی نگاه در میان انبوه پیکره‌ها می‌شود. درخشش عناصر طلایی نیز در کنار رنگ‌های مات‌تر، کیفیتی تشریفاتی به پوشاک و تزئینات می‌بخشد."
محبوبه کاظمی دیگر تشخص نقاشی محمدعلی ابن آقا نجف نقاش‌باشی را دریافت هایی از خوانش های فرهنگی اجتماعی آن دوران ارزیابی کرد و گفت: " طاق‌ها و قاب‌های معماری در پس‌زمینه، صحنه را به فضایی مشخص و سازمان‌یافته تبدیل می‌کنند. منظره‌هایی که از میان برخی قاب‌ها دیده می‌شوند، در کنار نقوش هندسی و تزئینات دیوارها، تنوعی در سطح تصویر ایجاد می‌کنند. بااین‌حال، عمق‌نمایی در خدمت روایت کلی است و همچنان منطق تزئینی نگارگری ایرانی بر تصویر حاکم می‌ماند؛ به‌گونه‌ای که جزئیات مختلف اهمیت بصری خود را حفظ می‌کنند.
در پایین تابلو، نوازندگان با سازهایی چون دایره و سازهای زهی، بخشی از فضای موسیقایی مجلس را شکل می‌دهند. رقصندگان در مرکز این بخش، با حالت‌های متفاوت دست و بدن، بر پویایی صحنه می‌افزایند. ظروف، میوه‌ها و دیگر عناصر پذیرایی نیز تصویری از فرهنگ مهمانی و تشریفات درباری ارائه می‌کنند. این جزئیات، مجلس را از یک تصویر رسمی پادشاهی فراتر می‌برند و جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی زندگی دربار را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهند."
این کیوریتور و مدیر هنری دقت در جزئیات از جمله حاشیه‌پردازی دقیق آن را دیگر ویژگی خاص آن خواند و تأکید می کند :" حاشیه تیره و تزئینات گیاهی پیرامون تابلو، مرزی میان جهان پرتحرک درون تصویر و فضای بیرونی ایجاد می‌کند. این قاب تزئینی، ضمن تأکید بر استقلال اثر، با سنت آرایه‌پردازی هنر لاکی ایران هم‌خوانی دارد. همچنین پرداخت چهره‌ها، تفاوت در پوشاک و جزئیات دست‌ها و سازها، نشان می‌دهد که توجه نقاش تنها به نمایش کلی مجلس محدود نبوده، بلکه بازنمایی اجزای کوچک نیز در ساختار اثر اهمیت داشته است."
خانم محبوبه کاظمی، بنیانگذار حراج باران، در پایان، نقاشی علی‌ابن‌آقا نجف نقاش‌باشی را دست‌کم از سه منظر دیگر دارای اهمیت تاریخی و واجد جایگاهی موزه‌ای ارزیابی می‌کند:
"به‌طبع، نکته طلایی نام علی‌ابن‌آقا نجف نقاش‌باشی است؛ فرزند آقا نجف، هنرمندی از خاندان شناخته‌شده نقاشی لاکی ایران که خود به مقام نقاش‌باشی رسیده است. عنوان «نقاش‌باشی» در ساختار دربار قاجار صرفاً یک عنوان تشریفاتی نبود، بلکه منصبی هنری و درباری و عنوانی برای رئیس و سرپرست نقاشان دربار و کارگاه سلطنتی به شمار می‌رفت. از این منظر، نام نقاش‌باشی تنها نام یک هنرمند نیست؛ بلکه نشان‌دهنده جایگاه او در ساختار رسمی هنر دربار نیز هست.
نکته دوم، اهمیت خاص این تابلو در پیوند میان موضوعی برگرفته از شکوه دوران صفوی و زبان تصویری هنر لاکی قاجار نهفته است. اثر، صحنه‌ای تاریخی را از طریق رنگ، آرایه، پیکره‌پردازی و جزئیات زندگی درباری بازآفرینی می‌کند و در عین حال، نمونه‌ای ممتاز از ظرفیت هنر لاکی برای روایت‌گری در ابعادی بزرگ و فراتر از اشیای کوچک و کاربردی به شمار می‌رود.
و نکته سوم، ویژگی منحصربه‌فرد اثر از حیث مقیاس است. در هنر پاپیه‌ماشه لاکی ایران، ابعاد بزرگ همراه با چنین تراکم پیکره‌ها، تزئینات و جزئیات روایی، ویژگی‌ای است که این اثر را از نمونه‌های متعارف متمایز می‌کند. این مقیاس بزرگ، در کنار کیفیت اجرایی و انتساب اثر به علی‌ابن‌آقا نجف نقاش‌باشی، جایگاه آن را به‌عنوان یک اثر موزه‌ای و شاهکاری کم‌نظیر تثبیت می‌کند.
این نقاشی صرفاً یک شیء نفیس یا یک نمونه تزئینی از هنر لاکی نیست؛ بلکه اثری است که تاریخ، سنت تصویری، هنر درباری، مهارت تکنیکی و فرهنگ اجتماعی ایران را در یک سطح تصویری واحد گرد آورده است.
عرضه این اثر در پنجمین حراج باران، فرصتی برای توجه دوباره به میراث نقاشی لاکی ایران و ارزش آثار موزه‌ای و منحصربه‌فردی است که می‌توانند حلقه‌ای میان تاریخ هنر، حافظه فرهنگی و بازار حرفه‌ای هنر ایران باشند؛ آثاری که ارزش آنها تنها در زیبایی‌شناسی خلاصه نمی‌شود و ظرفیت آن را دارند که در مجموعه‌های معتبر، به‌عنوان بخشی از میراث تصویری ایران، مورد مطالعه و نگهداری قرار گیرند."
